ARAŞTIRMA

ANKARA’DA TARİHSEL ÇEVRENİN KORUNMASINA YÖNELİK POLİTİKALAR*

Doç.Dr. Mehmet TUNÇER (1)

Bu çalışmada; “Ankara Tarihi Kent Dokusu” ve bunun önemli bir kesimini içeren “Ulus Tarihi Ticaret Merkezi” nin korunması, ıslahı ve yenilenmesine yönelik olarak, yerel ve merkezi yönetimin uyguladığı politikaların zaman içinde uğradığı dönüşümler ve 90’lı yıllara kadar yapılan çeşitli uygulamalar ele alınacaktır. Kamunun konuya yaklaşımı ile tarihi çevre koruma olgusunun çeşitli boyutları, Ankara örneğinde özetle sergilenmeye çalışılacaktır.

  1. CUMHURİYET’İN İLK YILLARI VE JANSEN PLANINDA ESKİ ŞEHİR

Ankara’nın Başkent oluşu ile, verilen en önemli kararlardan biri Eski Ankara’ya dokunulmaması, eskisinin üstüne değil yanına yeni bir kent kurulması temel kararıdır [2] . Böylece Eski Ankara kısmen plansız olarak bırakılmış, çok katlı yenileme, işlev değiştirme, kullanım yoğunluğu arttırma ve onarmadan kullanma gibi süreçlerle değişikliğe uğramıştır [3] . Eski Ankara’da kamu eliyle kentsel yenileme çalışmaları da yapılmış, ancak, korunması gerekli kültür varlıklar niteliğindeki yapıların bakım ve  onarılması ile çevre ölçeğinde koruma çabaları çok yetersiz kalmıştır . Arsa spekülasyonunun etkin olduğu bir ortamda, Jansen Planının (1932) temel tutumu, geleneksel dokuyu kısmen de olsa koruyucu olmuş, ama büyük oranda tahrip edilmesine olanak hazırlamıştır. Geleneksel dokuda belirgin bir  “Tarihi Çevre Bilinci ve sağlıklı koruma ve geliştirme politikası” olmaması günümüze kadar varlığını sürdürebilmiştir .

1930 - 1950 arasında, “Yenişehir” in eskisi yanında gelişmesi ile kent bütününün tek ana merkezi durumuna gelen Ulus ve çevresinde “Eski Şehir - Yeni Şehir” bağlantıları boyunca (Atatürk Bulvarı, Anafartalar, Denizciler Caddeleri vb) ve eski şehrin yeni kullanışlara komşu bölgelerinde spekülatif baskılar yoğunlaşmış, çeşitli yenilemeler yapılmıştır .

Hermann Jansen, geleneksel dokunun korunması için duyarlılık göstermiştir ve  korumayı savunan “Eski Şehir Talimatnamesi” daha sonraki planlarda “Protokol Sahası” olarak belirlenen alanlarda uygulanmıştır (Plan 1). Bu alanlar, adeta bir dokunulmazlık kazanarak, koruma geliştirme çalışmaları bir yana, imarı engelleyici, çürümeye bırakılmış bir doku konumuna girmiştir [4] .  Eski şehrin, “Protokol Sahası” ‘nı kapsayan yerlerde koruma - geliştirme veya düzeltme yönünde bilinçli herhangi bir çalışma yapılmamıştır. Plan uygulamasının bu bölgelere ulaşamaması, kendi başına ve düzensiz gelişmelere neden olmuştur. Yenilenmesi gerekli alanlar yenilenmediği için bu kesimler konut dışı kullanımlara açılmıştır [5]. Bunun yanı sıra ; eski şehrin çevresinde gecekondulaşma hareketleri artarak sürmüş ve bu kesim düşük gelir gruplarına terk edilmiştir .

PLAN 1 : JANSEN PLANINDA ESKİ ŞEHİR

2.   1950 SONRASI : YÜCEL-UYBADİN PLANI VE BÖLGE KAT NİZAMI PLANI

Nüfusun hızla artışı, plan kararlarının uygulanamaması, iç göçlerin baskısı ile kentin gelişimi kontrol edilememiş ve 1950‘ lerin başında Jansen planının öngördüğü 300.000 ‘ lik hedef aşılmıştır.  Planların çeşitli şekillerde yorumlanması , parça parça ele alınması ve devamlı değişikliklere uğramasına neden olmuştur. 1957‘ de  yürürlüğe giren Yücel-Uybadin Planı; 5720 hektar  alanı kapsamakta ve 2006 yılı nüfus hedefi 750 000 olarak belirlenmektedir. Bu planda Kızılay yeni merkez olarak ve Protokol Alanı’nın bir kısmı (Hacı Bayram, Suluhan çevresi) planlanmış ve yeni  yollar önerilmiştir. Aşırı nüfus artışı ve plan uygulama araçlarındaki yetersizliklere bağlı olarak, kentin  sağlıklı gelişimi bu planla da denetlenememiştir .

“Bölge Kat Nizamı Planı” (1961) uygulamalarında, bir önceki plandaki yoğunlukların arttırıldığı, tarihi çevreye uygun olmayan gabariler (6-8-10 Kat) verildiği, küçük parsellerin birleştirilerek taban alanlarının arttırıldığı görülmektedir.

Ana caddeler (Talat Paşa, Ulucanlar, Denizciler, Anafartalar) boyunca büyük ölçüde bu parselasyon planları uygulanmıştır. Cadde gerisinde topoğrafyanın eğimli olması,  planın eski doku ile uyum sağlamaması, mülkiyetin aşırı parçalanmış oluşu, kişi ve kamunun uygulama için maddi yeterli güce sahip bulunmayışı gibi nedenlerle çok katlı yapılaşmaya gidilememiştir. Eski Ankara, ana caddeler boyunca çok katlı bloklar ardında sıkışıp kalmış , kullanım değişikliği, çevre kalitesinde düşüş, sosyal dönüşüm,  doğal yıpranma ile bölüntü ve eklentilerle çöküntü bölgesi niteliği kazanmıştır. Yapılan imar uygulamaları da planla öngörülen gelişme yönünde koruma ya da ıslah amaçlı olmayıp,  tamamen yıkıp yenilemeye yönelik olmuştur .

Örnek olarak ;

·        Hacı Bayram Camii çevresindeki yapıların yıkılarak, bugünkü açık alanın oluşturulması

(1937) ,

·        Çok sayıda konutun kamulaştırılarak yıkılmasını gerektiren Ulucanlar Caddesinin açılması ( 1955 ) ,

·        Kurtuluş ve Kırgız gibi pek çok nitelikli eski Ankara Evi ile anıtsal yapıların oluşturduğu iki mahalleyi yok ederek oluşturulan Hacettepe Hastanesi (1960’ lı yıllarda ) .

3- 1970 SONRASI MAKRO PLANLAMA ÇALIŞMALARI VE 1990 ANKARA NAZIM

     PLANI’ NDA TARİHİ KENT DOKUSU

  “Ankara Metropoliten Alan Nazım Plan Bürosu” tarafından 1973 yılında başlatılan çalışmalarla 1990 yılını hedefleyen “Metropoliten Alan Nazım Planı” oluşturulmuş ve 1982 yılında onaylanarak yürürlüğe girmiştir. 3.6 milyonluk bir nüfus hedefine göre kentin yeni gelişme alanları (19.318 Ha) belirlenmiştir. Eski Ankara üzerindeki baskıları azaltmak, Ulus’un korunması ve geleneksel çevreye uyumlu bir şekilde gelişmesini sağlamak amacıyla MİA’ nın Çankırı Caddesi batısında yer alan

“Kazıkiçi Bostanları”  kesimine doğru gelişmesi ana plan kararı olarak verilmiştir . Ancak, 1957 planı ile Bölge Kat Rejimi planlarının halen yürürlükte olmaları nedeniyle korumaya ilişkin çalışmalar 1980‘ lere kadar gündeme gelmemiştir .

4         - ANKARA TARİHİ KENT DOKUSUNU ETKİLEYEN  ÖNEMLİ BAZI KARARLAR

Kültür ve Turizm Bakanlığı, Ankara‘ da çevre ölçeğinde eski eser saptama ve belgeleme

(tesbit ve tescil) çalışmalarını ilk olarak 1964 yılında yapmış ve haritalara (1/1000) envanter numaraları ile işlenmiştir.  1972 yılında aynı envanter numaraları kullanarak, bazı yapılar tescilden düşürülerek yeni bir tescil listesi hazırlanmıştır [5] .

1972 - 1979 yılları arasındaki Gayri Menkul Eski Eserler ve Anıtlar Yüksek Kurulu

(G.E.E.A.Y.K.) kararları incelendiğinde, birkaç anıtsal yapı onarım izni dışında, doğal sit ve tek yapı tescil kararları ile tescilden düşme ve yıkım taleplerine karşı çıkan kararlar alındığı görülmektedir . 1979 yılında yapılan tescil çalışmasında ise, 1972 tescil listesindeki yapılardan 7 tanesinin daha yok olduğu saptanmıştır [6].

1972 yılında G.E.E.A..K. tarafından onaylanan tescil listesinde bulunan ve 1979 yılında yapılan tescil listesinde bulunmayan 4 adet tescilli yapı saptanmıştır [7].

Taşınmaz kültür varlıklarının tahrip edilerek ortadan kaldırılmasının sebebi arsa spekülasyonu, kamunun bu yapılara teknik ve maddi yardımda bulunmaması, sadece yasaklayıcı tedbirlerle kamu yararı için özel mülkiyetin kısıtlanmasıdır.

Hazırlanan yeni tescil listelerinde bu yapıların tescilden düşülmesi, yapılan kanunsuzluğu yasallaştırmaktadır. Aynı zamanda çevredeki diğer tescilli yapı sahiplerine de kötü örnek olmaktadır. Mülk sahiplerinin yaptığı tahribatının yanı sıra kamunun yaptığı yıkımlar da Eski Ankara‘ nın zaman içinde yok olmasına sebep olmuştur.

Bu tür uygulamalara örnek olarak :

·        Ankara Belediyesi‘ nin 1979 -1980 yıllarında gerçekleştirmek istediği Kuzey - Güney trafik aksı projesinin Hasırcılar - Denizciler Caddesi bağlantısı açılmış, yolun batısında kalan alan AÜ Tıp Fakültesi gelişme alanı olarak kamulaştırılarak tamamen yıkılmıştır [8] . Bu yolun 1957 planı kararı olan, Suluhan ile Halin üzerinden geçen kısmı Suluhan ‘ ın restore edilmesinden sonra iptal edilmiştir [7].

·        Hasırcılar Caddesini İtfaiye Meydanına bağlayan , Hasırcılar - Osmanlı Kavşağı planı [9], Taşınmaz Kültür ve Tabiat Varlıkları Yüksek Kurulu görüşü alınmadan uygulanmış ve planda Ankara’ nın önemli yapılarından olan Eski Hamam (Eynebey Hamamı / 15.yy) [10] korunduğu halde uygulama esnasında bir köşesi yıkılarak yol geçirilmiştir .

1979 yılında Kültür Bakanlığı , Eski Eserler ve Müzeler Gn. Md. elemanları ile Ankara Belediyesi elemanları ortaklaşa saptama ve belgeleme çalışmaları yapmıştır. Bu çalışmada, korunması gerekli görülen geleneksel ve anıtsal yapılar saptanmış, geçit dönemi yapılanma koşulları getirilmiş ve hazırlanan “Geçit Dönemi Koruma Geliştirme Planı ” onaylanmıştır  [11]. 

I , II. ve III. Derece Kentsel ve Arkeolojik Sit Alan sınırları, Tarihi Ticari Bölge ve Etkileme Geçiş Alanları belirlenmiş, yaklaşık 150 Ha ‘ lık geniş bir alanda, imar planlarının uygulanması durdurulmuş, tarihi kent dokusunu koruyacak şekilde koruma amaçlı imar planlarının yapılması öngörülmüştür. Büyük bir kısmı Ulus Merkezi İş Alanında (MİA) olmak üzere (yaklaşık 100 Ha), doğuda Cebeci‘ ye kadar uzanan, güneyde Hacettepe ile sınırlanan, batıda Atatürk Kültür Merkezi ve Gençlik Parkı ile bütünleşen geniş bir alanda 1957 Planı ile Kat Rejimi Planlarının uygulaması durdurulmuştur (PLAN 2). Plan uygulaması  Talatpaşa , Ulucanlar, Hasırcılar, Anafartalar, Denizciler ve Hükümet Caddeleri gibi ana caddeler boyunca sürmüş, geri kalan kesimler belirsiz bir durum kazanmış ve Geçiş Dönemi Yapılanma Koşulları geçerli kılınmaya çalışılmıştır. Uygulamada büyük sorunlarla karşılaşılmış, yasal olarak bu alanlarda “Koruma Amaçlı İmar Planlarının”  yapılması yükümlülüğü Ankara Belediyesinin olmasına rağmen [12] uzun yıllar bu planlar elde edilememiştir.

Her ne kadar “Geçiş Dönemi Yapılanma Koşulları” sit alanlarını derece ve niteliklerine göre belirlemişse de [13], sit kararı getirilen alanların büyük bir kesiminde Jansen  ve 1957 Planından bu yana çeşitli planlamalar yapılmış bulunmaktadır.  Bu planların kesin parselasyon planları doğrultusunda bazı parsellerin tapuya imar parseli olarak tescillerinin yapılmış bulunması nedeniyle bu yapılanma koşullarına göre tarihi çevreye uyumlu yeni yapılaşmaların oluşmasına hukuken imkan vermemekteydi.

İmar Yasası‘ na göre bir yörede yeni bir imar planı yapılana kadar, durdurulmuş olsa dahi eskisi geçerli sayılmakta, bu nedenle planlama süreci başlatılmadan ve koruma imar planı ve kesin parselasyon planları elde edilmeden, kadastral dokuya dönüşü sağlayacak şekilde yeni yapı için ruhsat verilmesi mümkün olmamaktaydı. Ulus gibi, Bölge Kat Nizamı Planı‘ nda, yer yer 6-8-10 kat olarak imar durumu beklentisi olan bir kent merkezinde bu türden kararların uygulanabilirliği oldukça düşük olmaktadır [14].Yönlendirici bir makro planın olmayışı, Ulus MİA çevresinde sit alanı olarak belirlenen kesimlerde, sit alanı daraltılması, sit alanından çıkarılma, tescilden düşülme, Kurul Kararı alarak cadde üzerlerinde çok katlı yapılaşmaların sürmesi gibi sonuçlara yol açmıştır. Rant beklentisi yapıların bakımsız bırakılmalarına, terk edilmelerine ve bu alanların çöküntü alanı niteliği kazanmasına neden olmuştur  (PLAN 2).

PLAN 2 : ANKARA KENTSEL VE ARKEOLOJİK SİT ALANLARI (1980)

“Geçiş Dönemi Yapılaşma Koşulları” nın uygulanabilmesi ve yeni yapılaşmanın tarihi çevreye uygun olarak gerçekleşebilmesini sağlamak amacıyla, “Ankara  İmar Yönetmeliği” ne,  “ Ankara Sit Alanlarında imar durumunu gösterir çap yerine , kadastral parsel üzerinde yapının oturduğu veya oturacağı kısmı gösterir bir röperli yoksa ebadlı kroki verilecektir” şeklinde bir madde eklenerek bu yapılaşma kararlarının uygulanabilmesi amaçlanmıştır [15] .

5- ANKARA BELEDİYESİ‘ NİN 1980 SONRASINDA TARİHSEL ÇEVREYİ  KORUMAYA İLİŞKİN ÇABALARI

“Ankara Geçiş Dönemi Koruma ve Geliştirme Planı” hükümleri doğrultusunda, koruma amaçlı bir plan hazırlamak amacı ile, Ankara  Belediyesi  1982  yılında “Kentsel Koruma Geliştirme Planlama Bürosu” nu oluşturmuştur [16].

Bu birim, 1989 yılından itibaren “Ankara Tarihi Alanlar Koruma Birimi (ATAK)” olarak,  Altındağ Belediyesinde oluşturulan “Koruma Kurulu” ile teknik koordinasyon içinde çalışmıştır.

Koruma planlaması çalışmaları, arşiv oluşturma, harita revizyonu ve dökümantasyon çalışmaları ile başlamış , ilgili diğer kuruluşlar ve üniversiteler ile ilişki kurulmuş , kuruluşlar arası bir “Teknik Ekip” oluşturulmuştur .

5-1-ANKARA TARİHİ KENT DOKUSUNU KORUMA VE GELİŞTİRME TOPLANTILARI

Anılan Teknik Ekibin organizasyonu ile ilgili kamu kuruluşları (İmar Md., Kültür Bakanlığı, Vakıflar, İmar ve İskan Bakanlığı vb.) ve üniversite yetkililerinin katılımıyla yaklaşık 1.5 yıl , periyodik olarak sürdürülen 10 toplantı  yapılmıştır .

Her toplantıda Ankara Tarihi Kent Dokusu‘ nun güncel ve acil koruma sorunları anlatılarak  çözüm önerileri geliştirilmeye çalışılmıştır [17].

1979 yılından bu yana üzerinde çalışmalar yapılan “Ankara Kalesi Koruma ve Geliştirme Projesi”, Dışkale‘ deki Ankara Belediyesi’ ne ait üç evin geleceği ile Vakıf kökenli eserlerin durumu ve sorunları (Hacıbayram Camii, Sulu Han, Karyağdı Türbesi vb. ) tartışılarak çalışmaların kapsamı genişletilmiştir [18]. Eski Ankara Koruma Amaçlı Planı ‘ nın yapılabilmesinin geniş bir ekip, akçalı kaynaklar ve harita revizyonu gerektirdiği dikkate alınarak, bu nedenle öncelikli planlama çalışmalarının yıllardır birikmiş sorunlar üzerinde yoğunlaştırılması isteniyordu.  Teknik Ekip çözüm yönünde çalışmalar yapmış, ancak daha sonra koordinasyon güçlüğü ve AŞİM elemanlarının ilçe belediyelerine dağıtılması nedeniyle bu çalışmalar son bulmuştur. Planlama ve çevre düzenleme çalışmaları Ankara Büyük Şehir Belediyesi İmar Dairesi Başkanlığı tarafından sürdürülmüştür .

5-2- HACIBAYRAM CAMİİ ÇEVRE KORUMA VE DÜZENLENMESİNE İLİŞKİN ÇALIŞMALAR

Hacıbayram Camii Ankara camileri arasında mimarisi ve dini önemiyle ayrı bir yer ve önem tutmaktadır . Cami bitişiğinde Augustus  (Ogüst) Mabedi‘ nın bulunması bu yörede 1850‘ li yıllardan günümüze kadar yerli yabancı araştırmacıların kazı, araştırma ve çevre düzenlemesi etkinliklerinin yoğun olarak sürdürülmesine neden olmuştur . 1861 yılında George Perrot , tapınağın doğu duvarındaki kitabeyi okumak için bir araştırma yapmış,  Kreneker ve Schede isimli iki Alman Arkeolog 1926 - 1928 yıllarında, anıtın çevresini kazmışlardır. Ankara Belediyesi bu kazılar esnasında ve sonrasında çevredeki evlerin bir bölümünü kamulaştırmış, 1937’ de Vali Tandoğan, tüm evleri kamulaştırarak ve çevreyi

“temizlemiştir” [19]. Kazılar 1939 yılında, Eski Eserler ve Müzeler Müdürü Hamit Zübeyr Koşay tarafından sürdürülmüştür.

5-2-1-Hacı Bayram Çevresindeki Bazı Önemli Uygulamalar :

Jansen Planı‘ nda , “Protokol Sahası” olarak belirlenen alan içinde Hacı Bayram çevresinin de yer aldığı görülmektedir. 1950‘ lere gelinceye kadar öncelikle Cami önündeki meydanın açılması gibi yıkım ve temizleme uygulamaları yapılmıştır. 1957 Planında; bu bölgeler de plana dahil edilmiş, dokuyu parçalayacak 6 katlı yapılaşma önerilmiş, Bölge Kat Nizamı Planında ise yapı yoğunlukları arttırılmıştır.

Hacı Bayram civarının “Tanzimi ve Değerlendirilmesi” amacıyla hazırlanan bir plan ile, alanı Anafartalar ve Bendderesi Caddesine bağlayacak 17 metre genişliğinde yol güzergahının uygulanmasına 1968 yılında geçilmiştir [20].

Bu arada cadde genişletilmiş [21], aynı yıl Cami ve çevresinin imar planının da yeniden hazırlanması için, İmar ve iskan Bakanlığı talimatı uyarınca, Ankara Belediyesi ile Ankara Nazım Plan Bürosu arasında görüşmeler yapılmaya başlamıştır. Hazırlanan Güvercin Sokağın açılmasına ilişkin parselasyon planı [22] kamulaştırılma yapılamadığından uygulanamamıştır .

5-2-2-Hacı Bayram Çevresinde Korumaya Yönelik Planlama Çalışmaları :

Hacı Bayram Camii çevresi,  “ I . Derece Kentsel Sit Alanı” dır [23] ve Ankara Şehri İmar Müdürlüğü (AŞİM) tarafından, geniş bir çevreyi kapsayan bu alanda “Hacı Bayram II . Çevre Koruma İmar Planı” hazırlanmıştır. Bu Plan, Ankara ‘ nın Jansen Planından  bu yana ilk onaylı Koruma İmar Planıdır [24]. Hacı Bayram II . Çevre Koruma İmar Planı ‘ nın tamamlanması ile onayı arasında bir yılı aşkın bir süre geçmiş bulunması , onama sürecinin ne kadar uzun sürdüğüne iyi bir örnektir . Planın kesin parselasyon planları ise hazırlanmamıştır . Plan , “ Ulus Tarihi Kent Merkezi Koruma İslah İmar  Planı çerçevesinde kısmen değişikliğe uğratılmıştır .

İmar Müdürlüğü , bu planın kapsadığı alan içinde uygulamaya girebilecek detayda bir “ Örnek Ada Düzenlemesi ” hazırlanmıştır. Adliye ve Etizafer Sokakları ‘ nın sınırladığı adada 1/50 ölçekli cephe düzenlemesi ve maliyet analizi yapılmıştır  [25].

Türkiye Anıt - Çevre ve Turizm Değerlerini Koruma Vakfı ( T.A.Ç. )ile yapılan görüşmelerde , Kaleiçi ‘ ndeki üç evin yanı sıra, “ Örnek Ada ” da uygulamaya girilmesi kararlaştırılmış, ancak bu yönde bir çalışma gerçekleştirilememiştir . TAÇ Vakfının ağırlığını Kale içindeki üç eve vermesi bu uygulamanın yapılamamasına neden olmuştur .

Hükümet Meydanı ile Hacı Bayram Meydanı ‘ ndaki yaya - taşıt trafiğinin düzenlenmesinde kolaylık sağlamak  ve bu meydanları birer “ KENT MEYDANI ” olarak düzenlemek amacıyla , Bendderesi Caddesi üzerinde bulunan alan “ Dolmuş Durakları ve Otopark ” olarak düzenlenmiştir [26].

Kamulaştırma işlemleri tamamlanmış ve alan düzeltildikten ancak yaklaşık iki yıl sonra dolmuş duraklarının nakli gerçekleştirilebilmiştir . Hacı Bayram Camii ve August Mabedi ‘ nin bulunduğu , 1989 yılı öncesi otopark ve dolmuş durağı olarak kullanılan meydan ile yolu içeren kısmın 1/ 500 Ölçekli Çevre Düzenleme Projeleri “ Ulus Tarihi Kent Merkezi Çevre Düzenleme Yarışması” sonucunda elde edilmiştir [27]. Yarışmada birinciliği kazanan O.D.T.Ü. ekibi ile yapılan sözleşme gereğince öncelikle bu kesimin detaylı projeleri yapılmış ve uygulanmıştır  (PLAN 3).

5-2-3-Hacı Bayram Camii Çevre Düzenleme Projesi ve Uygulamada Karşılaşılan Sorunlar ve Geliştirilen Çözümler :

ODTÜ Proje Grubu,  Hacı Bayram Camii Çevre Düzenleme Projesi (1/200) ve detay projelerini hazırlanmıştır. Bu Proje; “Ulus Koruma-Islah İmar Planı” nın öngördüğü süreçler içerisinde, Koruma Kurulu, Altındağ Belediyesi, Büyük Şehir Belediyesi ve ODTÜ‘ nin oluşturduğu bir ortak kurumsal denetim mekanizması içerisinde 8 defa çizilmiş, tartışılmış ve çeşitli seçenekler oluşturulmuştur.

Proje ‘ de, teknik konuların yanı sıra , konunun  “toplumsal boyutlarına da dikkat edilmesi gerektiği ” yerel yönetimin en üst kademesindekiler tarafından önemle altı çizilmektedir [28].  Proje, yalnızca bir mekan düzenlemesi olarak ele alınmamış, burada yaşayanlar ilgili tüm kararlara katılmışlardır. Bu alanda yaratılan değerin nasıl paylaşılacağına ilişkin bir mekanizma , “Hacı Bayram Karar Kurulu” denilen bir örgütlenme oluşturulmuştur .

PLAN 3 : ULUS TARİHİ KENT MERKEZİ KORUMA ISLAH İMAR PLANI

Ankara Büyük Şehir Belediyesi  “ Proje Demokrasisi”   adı verilen bir sistemi uygulamaya koymuş, Proje ile ilgili olarak alınan her türlü karar, mekan düzenlemesinden, kaynakların kullanılmasına kadar, mutlaka o projenin muhatabı olan insanların da katıldığı bir kurul tarafından alınmış ve bu kurulun gözetimi ve denetiminde uygulanmıştır (PLAN 4). Bankalardan, çeşitli finansman kuruluşlarına kadar bir takım kuruluşların bu proje ile ilgilenmeleri ve ona destek vermeleri, ancak böyle bir değer paylaşım sistemiyle olanaklı olabilmiştir [29].

Benzer sistemler yaratılarak, kişilerin işin içine girmeleri sağlanırsa ve orada yaratılacak projeden değer elde edeceklerini ve o değeri hakça paylaşacaklarını bilirlerse; kültür politikalarının yanı sıra koruma politikalarında da  “Demokratikleşme”  sağlanmış olacaktır. 1990' lı yıllarda Ankara Metropol Yönetiminin en yetkili kişisine göre koruma politikalarının önemi, sadece tarihsel değerlere sahip çıkılması değildir.

Koruma Politikaları, kentlerde “Hemşehrilik Bilinci” nin yaratılması açısından da çok önem taşımaktadır. Korunması gerekli alanlar aynı zamanda o kentte yaşayan insanlar için anı odaklarıdır. Ankara gibi insanların neredeyse tümünün başka yerlerden geldiği kentlerde, ortak anı odaklarının korunması yaşamsal önem taşımaktadır.

Kentlilik bilinci kuşaktan kuşağa ancak, “anı noktalarının korunmasıyla” geçebilecektir. Ankaralıların ortak anı noktaları, alanları, meydanları kaybolmuş durumdadır. “Bu kentte hemşehrilik bilincini nasıl geliştireceğiz?” şeklinde bir soru sormaktadır. Ulus Tarihi Kent Merkezi' nde, yarışma sonrası belirlenen 27 proje paketi içinden birinin, ”Hacı Bayram Projesi” nin seçilmesinin “ politik bir seçme ” olduğu da, Büyük Şehir Belediyesi İmar

Dairesi Başkanı tarafından açıklanmaktadır. Uygulamada asıl sorunun, “...otopark mafyası ile, kiracı ve mülk sahibi ile, deliler mafyası ile, cenaze töreniyle, Ogüst Mabedi’nin sorunsalıyla, yaşayan insanlarla, müftülerle, Kültür Bakanlığı yetkilileriyle ve Sayın Cumhurbaşkanımıza kadar varan bir sürü politik güçle uzlaşma sağlamak....” olduğunu vurgulamaktadır [30].

PLAN 4 : HACIBAYRAM MEYDANI DÜZENLEME PROJESİ

Uygulama yapılması, İmar, Fen İşleri, Emlak ve Hukuk Dairesi arasında yatay koordinasyon gerektirmektedir. Belediye' nin örgütlenmesi ise dikey bir örgütlenmedir. Hacı Bayram Camii Meydan Düzenlemesi' nde uygulanan strateji; başlangıçta, kamulaştırma olmadan bir şey inşa etmek ve daha sonra burada yaratılan değeri vererek, bir takım başka değerleri Belediye mülkiyetine geçirerek ve inşa ederek, bir tür “doldur boşalt”  yöntemi uygulamak olmuştur [31]. Bu yöntem de tarihsel çevrelerdeki çevre düzenleme uygulamaları için önemli ipuçları vermektedir.

Hacı Bayram Projesi ile ilgili olarak, Kamu Kurumları yani Kültür Bakanlığı ile Ankara Büyük Şehir Belediyesi mahkemelik olmuştur. Uygulama esnasında denetimsiz kazı yapıldığı için Belediye mahkemeye verilmiştir. Bütün bunlara rağmen uygulama sürmüş ve 1993 yılında tamamlanmıştır.

1983 yılında başlayan çevre düzenleme çalışmalarının, 1986 yılında yarışma ile uygulamaya doğru yönlendirildiği ve 1993 yılında tamamlandığı görülmektedir. 10 yılı aşkın süren bu süreç izlendiğinde kamunun etkin olarak proje ve uygulama yapmasındaki sıkıntıları görülmektedir.

Bu sorunlar şu şekilde özetlenebilir:

1-Yerel Yönetimlerin teknik ve parasal açıdan yetersiz olması, bilgi ve deneyim birikiminin bulunmaması,

2-Yerel Yönetimlerin kendileri ve merkezi yönetimle olan ilişkilerinde iletişim ve eşgüdüm eksikleri, bürokratik engeller,

3-Yerel Yönetimin uygulama alanında yaşayan halkın planlama ve uygulamaya olumlu katkı ve katılımlarını sağlamda yaşadığı zorluklar ve yetersizlikler,

4-Yasal ve yönetsel çerçevede bulunan yetki kargaşası.

Hacı Bayram Camisi Koruma Amaçlı Planlama Çalışmaları ve Meydan Düzenleme örgütlenmesi, sürdürülebilir kalkınma için tarihsel çevre korunması politikaları için önemli ipuçları vermektedir. Bu nedenle de zaman içinde daha detaylı olarak irdelenmesi gereklidir.

5.3.   ANKARA KALEİÇİ TARİHİ KENTSEL SİT ALANININ KORUNMASINA İLİŞKİN ÇABALAR VE KAMUNUN TUTUM VE DAVRANIŞLARI

Daha önceki bölümlerde anlatılan bazı uygulamalar, eski şehri korumak bir yana tahribe yönelmiş, “KALE” değil kentin her yanından algılanması, görülüp fark edilmesine engel olacak yapılaşmalarla perdelenmiştir.  “Kaleiçi Tarihi Kentsel Sit Alanı”, Jansen planından bu yana “Protokol Alanı” sınırlaması ile ticari merkezin baskısından uzakta olması ve herhangi bir planlama ile şuyulandırma (parsel birleştirme) yapılmamış bulunması nedeniyle bütünüyle korunmaya aday kent parçası olarak görülmektedir.

Ancak, bugüne kadar yapılan koruma daha çok yasaklayıcı, engelleyici, ve  pasif  bir koruma olduğundan, Kaleiçi konutları da, bugün bakımsız, yoğun kullanımlı, eklenti ve bölünmelerle fiziki durumu kötü, mimari ve estetik değerleri yok olma yoluna girmiş yapılardır. Halbuki, Kaleiçi’ ndeki yapı stoğu da, sürdürülebilir bir kalkınma için turizm, ticaret, kültür, konut, vb. kullanımları üstlenerek geliştirilebilecektir.

5.3.1. Ankara Kaleiçi’ nde Korumaya Yönelik Planlama Çalışmaları

  Ankara Kalesi Koruma Geliştirme Projesi’ nin “Tespit ve Değerlendirme ve Ön Kararlar” etabında, Kaleiçi’ ne yönelik koruma, sağlıklaştırma ve geliştirme kararlarının verilebilmesi için gerekli fiziki ve sosyo-ekonomik yapıya ilişkin bilgiler derlenmiş ve değerlendirilmiştir [32].

Bu çalışmada, koruma, sağlıklaştırma ve geliştirme kararlarının verilebilmesi için gerekli fiziki ve sosyo-ekonomik yapıya ilişkin bilgiler derlenmiş ve değerlendirilmiştir. Ayrıca, bu değerlendirme ışığında, mevcut planlama koruma araç ve olanakları çerçevesinde, uygulamaya dönük Koruma - Planlama Politikası seçenekleri ortaya konmuş, örgütlenme modelleri önerilmiştir. Aynı zamanda, fotogrametrik ve fotografik tespit ve belgeleme çalışması yapılmış, iç ve dış tespitlerle yapıların fiziki ve mimari özellikleri saptanmıştır.

Bu çalışmada önerilen koruma ve geliştirme politika seçenekleri aşağıda özetlenmiştir:

SEÇENEK 1 : Kale ve civarının gelişme ve korunmasını imar planı ve eski eserler kurumu kararları ile denetlemek:

SEÇENEK 2: Koruma amaçlı yasaklama kararları yanı sıra kamunun çevre kalitesini yükseltici etkinlikler yapması:

SEÇENEK 3 : Yapıların restorasyonuna sübvansiyon vermek:

SEÇENEK 4: Kale’ deki yapıları kamulaştırarak kamu eliyle restore etmek:

1981 yılında, Başkent Ankara’ nın tarihi kent dokusunun korunması çabalarına bir başlangıç olarak küçük bir bölgede uygulamaya geçilmesinin özendirici bir örnek oluşturacağı düşünülmüş, Eski Eserler ve Müzeler Genel Müdürlüğü tarafından Dış Kale, Kale Kapısı, Devdiran ve Doyran Sokak’ taki konutların cephelerinin çevreye uyumlu bir hale getirilmesi, onarım ve cephe düzenlemesi yapılması amacıyla bir proje hazırlanmıştır. Bu proje sergilenerek halkın ilgi ve katılımı sağlandığı halde ne yazık ki uygulanma olanağı bulunamamıştır.

Kaleiçi araştırma raporunda; ".....çevrenin düzenlenmesi sonucunda ev sahiplerinin yapıların bakım ve onarımı yönünde bir güdü kazanmaları ve giderek daha yukarı gelir gruplarından bazı kişilerin Kale'de ev satın alarak bunları restore etmeleri olanaksız değildir." şeklinde bir yorum da bulunmaktadır. Nitekim, Kale Proje Yarışması sonucunda bu yönde bir gelişim süreci yavaş olsa da oluşmuştur.

Koruma Kurumları yolu ile koruma ve yenilenmeye dönük yasaklamalar konulacağı (Seçenek 1), öte yandan Belediye ve diğer kamu kurum ve kuruluşlarının çevre kalitesini yükseltici uygulamalar yapmasına (Seçenek 2), sınırlı da olsa sağlanabilecek kredi ve diğer akçalı destekleme kaynaklarının en özendirici biçimde kullanılmasına (Seçenek 3) ve kamu kuruluşlarıyla tüzel ve özel kişilerin en çok sayıda ev alıp restore etmelerine (Seçenek 4) çaba gösterileceği varsayılmıştır.

Nitekim son 20 yıldaki uygulamaların tümüne bakıldığında bu tür bir yaklaşımın egemen olduğu görülmektedir. ODTÜ Çalışması “Saptama ve Belgeleme” ye yönelik bir çalışma olarak kalmış, Kültür Bakanlığı bu çalışmayı değerlendirerek “Koruma Amaçlı” bir plan geliştirememiştir.

Ankara Belediyesi “Ankara Tarihi Kent Dokusu Koruma-Geliştirme-Planlama Çalışmaları” kapsamında;   AŞİM ve Kültür Bakanlığı tarafından oluşturulan “Teknik Ekip” elemanları 1983-1986 yılları arasında örgütlenme, finansman, politika saptanması ve projenin tamamlanabilmesi için işbirliği yapmıştır. Mülkiyet araştırması yapılmış, saptama ve belgeleme (tesbit ve tescil) çalışmaları yenilenmiştir. Ankara Kalesi’ nin çevre ile olan ulaşım ve fonksiyonel bağlantılarının belirlenmesi üzerinde durulmuştur. Kültür Bakanlığı teknik ekip üyelerinin Kale’ nin Metropoliten kent merkezi içindeki konumunun, Ulus Tarihi Kent Merkezi Yarışması sonucunda daha net olarak belirlenebileceği önerisi doğrultusunda çalışmalar bekletilmiş, daha sonra yeni oluşturulan Altındağ Belediyesi tarafından sürdürülmüştür. Bu noktada kurumlar arası çekişmenin varlığı ve yetki kargaşasından söz etmek gereklidir. Projenin sahipliliği üzerine tartışmalar sürüp gitmektedir. “Ulus Tarihi Kent Merkezi Çevre Düzenleme Yarışması” (1986) sonucu elde edilen proje ile (1990) Kaleiçi’nin ulaşım ve çevre kullanımlarına ilişkin kararlar gecikerek de olsa alınabilmiştir.

a. Surlar ve Kamu Mülkiyetindeki Bazı Yapıların Onarımı :

Ankara Belediyesi tarafından 1973 yılında çevreye “örnek bir onarım göstermek” amacıyla satın alınan yapılara el atılmıştır. 11 yıldır içinde yaşayanlar boşaltılarak  boş ve bakımsız durumda bırakılan, Kaleiçi Doyran Sokak 5, 7 ve 9 kapı numaralı eski Ankara evleri,  sonuçta, “Türkiye Anıt-Çevre ve Turizm Değerlerini Koruma Vakfı” (T.A.Ç.)  ile 21.3.1984 tarihinde imzalanan bir protokol uyarınca onarım ve işletmesi yapılmak üzere adı geçen vakfa devredilmiştir.

Restorasyon çalışmaları sonucunda bu evlerin, “Eski Ankara Evi” niteliğinde lokanta, pastahane ve hediyelik eşya satış (bakırcı, kilimci, vb.) birimleri halinde düzenlenmiştir. Ancak, idari ve akçalı bazı sorunlar nedeniyle onarım çalışmaları çok uzun sürmüş, ancak 1992 yılında tamamlanabilmiş ve amaçlananın dışında (lokanta, çay bahçesi) olarak halen kullanılmaktadır.

Halbuki, bu tür uygulamaların olabildiğince çabuk tamamlanması, halkın korumaya olan güvenini kazanmak ve ilgisini çekmek bakımından önem taşımaktadır. 19 yıl gibi çok uzun bir süre içinde gerçekleştirilebilen bu “örnek” Kaleiçinde yaşayanlar üzerinde olumsuz etkiler yapmıştır. Gene de, Kalekapısı’ ndan girişte sol tarafta yer alan bu yapılara prestij niteliği taşıyan bir kullanımın verilmesi ve zaman zaman turistlerin, politikacıların, sanatçıların ve Ankara halkının Kale’ ye olan ilgilerini çekmek bakımından önemli bir gelişme sayılmalıdır. Bu arada Kaleiçi ve çevresinde özel bazı onarım uygulamaları yapılmaktadır. Buna örnek olarak Pirinç Han, Zenger Paşa Konağı, Kınacılar Konağı onarımı verilebilir. Büyük Şehir Belediyesi’nin 1992 yılında satın aldığı Çukur Han ve Çengel Han’ın onarımı çalışmaları ne yazık ki henüz başlamamıştır. Eski Ankara evlerinin uzun yıllar boyu ihmaline karşın, Eski Eserler ve Müzeler Gn. Md., Ankara Kalesi Sur ve Burçlarına ilişkin onarım çalışmalarını 1980 ve 1985 yılları arasında belirli bir program çerçevesinde sürdürmüş ve tamamlamıştır [33]. P.T.T. tarafından da Kaleiçi’ ne telefon hattı döşenmiş ve kulübeler konmuştur. Ayrıca, yıkılmaya yüz tutan Dış Kale Kireçli Sokak No 4’ de bulunan 1825 (H.1241) tarihli sivil mimarlık örneği, Eski Eserler ve Müzeler Genel Müdürlüğü tarafından kamulaştırılmış ve GESAV/ Kültür ve Sanat Merkezi olarak restorasyonu tamamlanmıştır.

b. Kaleiçinde Saptama ve Belgeleme Çalışmaları :

Ankara Kalesi ve yerleşim alanı, 2981 Sayılı Yasanın 6. Maddesi uyarınca ve 2863 Sayılı Yasa doğrultusunda Eski Eserler ve Müzeler Genel Müdürlüğü uzmanları tarafından yeniden incelenmiştir [34]. Ankara Kalesi'nin “1. Derece Tarihi Kentsel Sit Alanı” olarak tescil kaydının devamı ve 44 adet sivil yapı ile 1 adet anıtsal yapının korunması gerekli taşınmaz kültür varlıkları olarak tescil edilmesi kararlaştırılmıştır. Yüksek Kurul’ un aldığı karar ile en geç iki yıl içinde “Ankara Kalesi Koruma Amaçlı İmar Planı” nın hazırlanması ve bu plan yapılıncaya kadar “Ankara Kalesi Koruma Geliştirme ve Yeni Yapılaşma Hükümleri’ nin” geçerli olması istenmektedir. Diğer kentsel sit alanlarında daha önce benzerleri görülen tescilli yapıların yok olması ya da yenilenmesi olgusuna Kaleiçi’ nde de rastlanmaktadır.

5.3.2. Ankara Kalesi Koruma Geliştirme İmar Planı Proje Yarışması [35]

Kültür ve Turizm Bakanlığı, Eski Eserler ve Müzeler Genel Müdürlüğü ile Altındağ Belediyesi, Büyük Şehir Belediyesi’ nin de katkılarıyla, “Ankara Kalesi’ nin çağdaş şehircilik, ulaşım, peyzaj ve restorasyon ilkeleri açısından günümüz ve geleceğin gereksinimlerini karşılayacak biçimde şekillenmesini sağlayacak tasarımları elde etmek” amacıyla, “Ankara Kalesi Koruma Geliştirme (İmar Planı) Projesi” yarışmasını açmıştır (Şekil 30).

Bu yarışmanın amacı; “.....Ankara Kalesi ve çevresinin bugün içerdiği tarihi ve kültürel değerleriyle, geleneksel dokusuyla, turistik çekiciliğiyle korunması ve geliştirilmesidir. Bu amaca ulaşmak için; Kaleiçi’nde teknik ve sosyal altyapının düzenlenmesi, kent bütünüyle doğru bir bağlantı kurulması, yapıların sağlıklaştırılması, bakım ve onarımları ile boş alanların çevreye uyumlu olarak değerlendirilmesi gibi hem fiziki hem de sosyal, kültürel,ekonomik düzenlemelerin bir bütün içinde ele alınması...”[36]  olarak belirlenmiştir.

Yarışma; konusunda şehircilik, mimarlık ve restorasyon disiplinlerinin bu daldaki bilgi birikimi, beceri ve duyarlılığını bütünleştirmeyi ve türünün ilk örneği olması bakımından meslek çevrelerinde büyük ilgi çekmeyi başarmıştır. 118 şartnamenin satın alınmış ve 40 projenin teslim edilmiş olması, yarışmanın ilgi çektiğinin bir göstergesidir [37].

Ancak, yarışmada birinci seçilen Mimar Tülin AKMAN Altındağ Belediyesi ile birlikte yarışmaya girdiği elemanları tarafından telif hakları olduğu iddiası ile dava edilmiştir. Mahkeme devam ederken, Altındağ Belediye Başkanlığı tarafından Koruma Planı yapım sözleşmesi onaylanmış ve yaklaşık yedi ay sonra plan ön çalışmaları tamamlanmıştır. Belediye 1/5000 ölçekli çalışmanın yetersiz olduğunu belirtmiş [38], ancak 1/5000 ve 1/1000 ölçekli “Ankara Kalesi Koruma ve Geliştirme Projesi”, Ankara Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kurulu tarafından koşullu olarak onaylanmıştır. 

PLAN 5 : ANKARA KALESİ KORUMA GELİŞTİRME PROJESİ  (SON TASARI -1994)

Altındağ Belediyesi’ nin de davalı olduğu mahkeme süresince Koruma Planı yapımı sürdürülmüş, ancak mahkeme kararı davacılar lehinde olduğundan, T.K.T.V. Ankara Koruma Kurulu onayına rağmen plan uygulaması durdurulmuştur. Onaylanan Çerçeve Plan doğrultusunda hazırlanan, uygulama projelerinin tesliminden önce, sosyal, kültürel ve ekonomik düzenlemelerle ilgili olarak hazırlanan çalışmaların Belediye’ de görüşülmesi ve Planın son şeklini alması gerektiği müellife bildirilmiştir [39].  Ancak, bu tarihten itibaren Belediye yetkilileri sanki Koruma Planı yeniden ele alınıyormuşçasına analitik çalışmalar istemiş, plan defalarca yeniden ele alınarak değiştirilmiştir. Görüldüğü gibi, Ankara Kaleiçi’ ni bir “Kültür ve Turizm Merkezi” haline getirmeyi amaçlayan ve bu fikri ile uygulamaya en yatkın projeyi geliştirerek yarışmayı kazanan proje tamamlanmış olmasına rağmen uygulamaya geçememiştir (PLAN 5). Bu belirsiz durum spekülatörlerin işine yaramış son 10-12 yıl içinde en az 15 misli artan fiyatlar karşısında, kaçak yapılaşma ve onarımlar alabildiğine artmıştır. Belirgin bir denetim mekanizması olmamasından kaynaklanan kaçak işlemler zaten bozulmuş olan dokuyu daha da bozmaya başlamıştır [40].

Altındağ Belediyesi’nin, “Ankara Kalesi Koruma Amaçlı İmar Planı” nın uygulamaya yönelik detay projelerini hazırlaması ve uygulaması gerekmektedir. Uygulama için parasal kaynak bulunması, koruma yönünde uygulama yapılması, koordinasyonu sağlayacak, planları ve uygulamayı denetleyecek güçlü bir teknik birim oluşturulması gereklidir. Halkın uygulamaya katkısını ve ilgisini çekecek katılımsal tasarım ve uygulama süreçleri düşünülmelidir. Konuyu bütünüyle Kaleiçi Tarihi Kent Dokusunun yeniden düzenlenmesi ıslahı ve korunması olarak ele almak gereklidir. Uygulamada bu bölgelerin özellikleri bulunan ancak diğer kent parçasından farklı bir konumu olmayan alanlar olduğu unutulmamalıdır. Pilot bölgeler seçilmeli, öncelikle bu bölgelerde çevreye örnek olacak, çevre kalitesini ve rantını yükseltecek altyapı çalışmaları, meydan, yaya yolu ve tarihi yapı çevre düzenlemeleri yapılmalıdır. Yapısını onarmak isteyenler desteklenmeli, Eski Eser Onarımına Katkı Fonu benzeri fon, kredi ve hibe mekanizmaları oluşturularak işletilmelidir.

6.   KÜLTÜR VE TABİAT VARLIKLARI YÜKSEK KURULU VE ANKARA KORUMA

     KURULU’ NUN TARİHSELÇEVRENİN KORUNMASINA İLİŞKİN POLİTİKALARI                                   

     (1985 - 1993)

6.1. ARAŞTIRMANIN AMAÇ, KAPSAM VE YÖNTEMİ

Ankara Koruma Kurulu 2863 Sayılı Yasanın yürülüğe girmesinden sonra 1984 yılı sonlarına doğru faaliyete geçmiştir. Bu bölümde; 1985 - 1993 yılları arasında, Ankara  Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kurulu tarafından alınan toplam 807 karar değerlendirilmiştir. Bu değerlendirme sonucunda; Ankara Koruma Kurulu kararlarının nitelikleri ve yıllara göre dağılımları ortaya çıkmış ve Kurul politikalarındaki  değişiklikler incelenmiştir.  Kurul kararları incelendiğinde, onarım ve yeni tescil kararlarının yanı sıra olumsuz olarak nitelendirilebilecek kararların da yer aldığı görülmektedir.

Kararların olumsuz olarak nitelendirilmesinin nedeni, korunması gerekli taşınmaz kültür varlıkları, özellikle çevresel nitelikte Eski Ankara Evleri ve Sit Alanları açısından geriye dönüşü mümkün olmayan, tescil kaybının kaldırılması, sit alanı daraltılması, yeni yapılanma izinleri ile kat yüksekliğini artırıcı yönde alınan kararlar olmasıdır.

Ankara Koruma Kurulu Kararları niteliklerine göre değerlendirilmiş ve aşağıdaki başlıklarda dökümleri yapılmıştır:

1. Saptama ve Belgeleme (Tespit ve Tescil) Kararları,

2. Yeni Yapı Yapılmasına İlişkin Kararlar,

3. Onarım ve Restorasyona İlişkin Kararlar,

4. Çevre Düzenleme ve Planlama Çalışmalarına İlişkin Kararlar,

5. Uygulamadaki Sorunlara İlişkin Kararlar,

6. Diğer Kararlar,

olarak ana gruplara ayrılabilir.   

6.2. SAPTAMA VE BELGELEME (TESPİT VE TESCİL)

Sit sınırları belirlenmesi, tescil (saptama) kararları, koruma alanı belirlemesi, tescil kaydı kaldırılması, tescilin devamı, tesciline gerek duyulmayan yapı gibi kararlar bu grupta yer almaktadır. 

TABLO  1:     SAPTAMA       VE       BELGELEME

Kurul Karar Kodları:

Sit sınırları belirlenmesi (001),  Tescil kararları (003),  Koruma alanı belirlenmesi (021),

Tescil kaydı kaldırılması (002), Tescil devamı (027), Tesciline gerek duyulmayan yapı (033).

6. 2.1. SİT SINIRLARI BELİRLENMESİ (001)

Bu kararlar kent dokusu ya da tek yapı ölçeğinde sit alanı sınırlarının belirlenmesine yönelik kararlardır.

1985 Yılında 2 (% 25), 1986 Yılında 1 (% 12,5), 1988 Yılında 2 (% 25), 1990 Yılında 1 ( % 12,5), 

1990 Yılında 2 (% 25) olmak üzere toplam 8 defa sit alan sınır saptaması yapılmıştır.

1986 Yılında Ankara’da sit sınırlarının yeniden irdelenmesi yapılmış ve sınırlar kısmen daraltılmıştır. Etkileme ve geçiş alanı kaldırılmış ve III. Derece Kentsel Sit Alanı II. Derece Kentsel Sit Alanına katılmıştır. 2863 Sayılı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Yasası’nın gereği olarak bu alanların ve yapıların irdelenmesi yapılmış ve bu irdeleme sonucunda alanlar daraltılmıştır.

Ancak olumsuz olarak nitelendirilen nokta bu alanların yapılaşmaya açılması ve yoğunluk kazanacak şekilde yapılaşmasına izin verilmesidir. Bu kararların detaylı bir planlama ile alınması gerekmektedir.

Tescilden düşme ve yıkım izinleri yapıların yok olmasına ve koruma alanlarının giderek daha çok erozyona uğramasına sebep olmaktadır. Ancak, yapı onarıldığı ya da aslına uygun şekilde yeniden inşa edildiği zaman korunması gerekli olan mimari, estetik ve kültürel değerler sürdürülebilir.

a) Hacı Bayram’ ın kuzey - batısında, Hükümet Caddesi üzerinde yer alan I. Derece Kentsel Sit Alanı, sit alanı irdeleme çalışması sonucunda daraltılmıştır [41]. Bu irdeleme çalışmasının tespite yönelik ilk aşaması Ankara Büyük Şehir Belediyesi ile Kültür Bakanlığı tarafından işbirliği içinde  yapılmış, ancak ikinci etapta tescile alma ve tescilden düşme   kararlarının verilmesinde Yerel Yönetimin görüşleri alınmamıştır. Bu nedenle bu alanların daraltılmasına Ankara Büyük Şehir Belediyesi  tepki göstermiştir.

b) Hacı Bayram’ ın kuzey - batısında yer alan III. Derece Kentsel Sit Alanı kaldırılarak etkileme ve geçiş alanı olarak belirlenmiştir [42], Yenice Mahallesi’ nin tamamı Kentsel Sit Alanı Koruma Alanından çıkarılmıştır [43].

c) Altındağ Belediye Başkanlık Binası’ nın yapılması ve Ulucanlar Caddesini Anafartalar Caddesine bağlayan yolun açılması nedeniyle, II. Derece Kentsel Sit Alanı içinde yer alan Tarihi Ticari Bölge Sınırı daraltılmış, Koyunpazarı Mescidi’ nin (199/A3) rölevesi alındıktan sonra başka yerde bir mescit gerçekleştirilmesine karar verilmiştir [44].

d) Hacettepe Üniversitesi, Onkoloji Hastanesi yapılması için Tacettin Mahallesi II. Derece Kentsel Sit Alanı daraltılmıştır [45].

e) “Korunması Gerekli Kooperatif Alanları” , olarak belirlenen alanlardan; “OR-AN Sitesi” , “Varlık Mahallesi” , “Çankaya Yeşiltepe” gibi Kooperatif alanları korunması gerekli alan kapsamından çıkartılarak tescil kayıtları kaldırılmıştır [46].

6.2.2. TESCİL KARARI (003)  ve TESCİL KAYDI KALDIRILMASI (002)

Bu kararlar tek yapıların tescil edilmesi ya da tescilden düşürülmesine ilişkin kararlardır. Koruma alanı belirlenmesi (021) ya da koruma alanlarının kaldırılması (002), tescilin devamına yönelik (027) ya da 2863 sayılı yasa uyarınca tesciline gerek duyulmayan yapı (033) kararları bu başlık altında değerlendirilmiştir.

·        1985 Yılında 4 (% 10,8), 1986 Yılında 3 (% 8,1), 1987 Yılında 3 (% 8,1),  1988 Yılında 3 (% 8,1),

·       1989 Yılında 12 (% 32,4), 1990 Yılında 2 (% 5,4), 1991 Yılında 7 (% 8,1), 1992 Yılında 7 (% 18,9) 

     olmak üzere toplam 37 tescil kararı verilmiştir.

·       1985 Yılında 5 (% 35,7), 1986 Yılında 5 (% 35,7), 1987 Yılında 3 (% 21,4), 1988 Yılında 1 (% 7,1) olmak üzere toplam 14 tescil kaydı kaldırılması kararı bulunmaktadır.

a) T.K.T.V. Yüksek Kurulunca 1985 yılı içinde biri anıtsal (Yenice Camii 256 / A2)[47]  ve dört adet çevresel olmak üzere toplam beş adet yapı tescilden düşülmüştür. Yüksek Kurul Kararı ile 43 adet yapının tescil kaydı kaldırılmıştır [48]. Aynı Karar ile sit alanları yeniden düzenlenmiştir.

b) Keçiören, Bakırcılar Sokak No: 16 (4085 ada 10 parsel)’ deki yapının [49] , Yenice Mahallesi Doğu Sokak No:1 (936 ada 1 parsel)’in [50] , Merkez 2752 ada 1 ve 7 sayılı parsellerin [51] korunması gerekli kültür varlığı özelliğini yitirdiğinden tescil kaydının kaldırılmasına karar verilmiştir

c) Hipodrom Alanı (Atatürk Kültür Merkezi için), Kavaklıdere Şarap Fabrikası arsası ile çeşitli bölgelerde 9 adet imar parselinin tescil kaydı kaldırılmıştır.

Koruma Kurulunun politikalarının 1988 yılında radikal olarak değiştiği görülmektedir. Yıkım ve onarım kararlarında bu tarih öncesinde ve sonrasında belirgin değişmeler gözlenmektedir. Bunun Kurul üyelerinin niteliğine ve kompozisyonuna bağlı olduğu, planlama çalışmalarının bu dönemde ağırlık taşıdığı yorumu yapılabilir.

1988 yılına kadar yapıların tescillerinin devamı yönünde verilen kararı oranı (% 20,8) gibi çok düşüktür. Çünkü bu dönemde; tescilin devamı yerine tescil kaydının kaldırılarak yenilenmesi kararları (% 92,8) ağırlık kazanmıştır. 1988 yılından sonra tescil kaydı kaldırılması kararı bulunmamaktadır. Ancak, tescilden düşme yerine bu kez yapıların maili inhidam kararları ile yıkıldığı ve Belediyelerin ve şahısların bu yöntemi uyguladıklarını söyleyebiliriz.

Tescil kararlarının 1989 yılında yoğunlaşmasının nedeni, Ulus Tarihi Kent Merkezi Koruma-Islah İmar Planı ve Ankara Kalesi Koruma-Geliştirme Projesi çerçevesinde yapılan saptama ve belgeleme çalışmalarıdır.

6.2.3. KORUMA ALANI BELİRLEMESİ (021)

1986 Yılında 3 (% 42,8), 1988 yılında 1 (% 14,2), 1992 yılında 1 (% 14,2) olmak üzere toplam 7 yapının koruma alanı belirlemesi yapılmıştır.

6.2.4. TESCİLİN DEVAMI (027)

1985 Yılında 5 (% 11,6), 1986 Yılında 1 (% 2,3), 1987 Yılında 3 (% 6,9), 1988 Yılında 10 (% 23,2), 1989 Yılında 12 (% 27,8), 1990 Yılında 5 (% 11,6), 1991 Yılında 6 (% 13,9), 1992 Yılında 1 (% 2,3) adet olmak üzere 43 tescil devamı kararı  verilmiştir.

6.2.5. TESCİLİNE GEREK DUYULMAYAN YAPI (033)

1986 Yılında 4 (% 44,4), 1990 Yılında 4 (% 44,4), 1992 Yılında 1 (% 11,1) olmak üzere toplam 9 adet yapının tesciline gerek duyulmamıştır.

6.3. YIKIMA İLİŞKİN KARARLAR

Bu kararlar sonucu boş parselde, tescilli yapı çerçevesinde ya da sit alanları içinde yeni yapı yapılmaktadır (Bağ evi, vb.).

a) T.K.T.V. Yüksek Kurulu’nca 1985 yılı içinde 5’I maili inhidam kararı sonucu, 20’si ise başvuru sonucunda olmak üzere toplam 25 adet yapının yıkımının uygun kararı verilmiştir.

b) T.K.T.V. Ankara Bölge Kurulu’nca 1986 yılı içinde 1’I maili inhidam kararı sonucu, 4’ü başvuru sonucunda olmak üzere toplam 5 adet yapının yıkımı uygun bulunmuştur.

c) T.K.T.V. Ankara Bölge Kurulu’nca 1987 yılı içinde 1’I maili inhidam kararı sonucu, 3’ü başvuru sonucunda olmak üzere toplam 4 adet yapının yıkımına izin verilmiştir.

TABLO 2  :          YIKIMA       İLİŞKİN       KARARLAR

Kurul Karar Kodları: 

Maili İnhidam kararları (004), Yıkıma ilişkin izinler (011), Kaçak yapı ve eklentilerin yıktırılması (031)

6. 3.1. YAPILARIN YIKILMASINA İLİŞKİN (Mail-i İnhidam)  KARARLAR (004)

Can ve mal güvenliğini tehdit ettiğinden ve çevre açısından tehlike arz ettiğinden çökmekte olan ya da terk edilmiş, statik olarak bozulmuş yapıların (Mail-i İnhidam) ilgili Belediyenin denetiminde yıkılmasına yönelik kararlardır.

1985 yılında 3 (% 16,6),  1986 yılında 1 (% 5,5), 1987 yılında 1 (% 5,5),  1989 yılında 2  (% 11,1),

1990 yılında 3 (% 16,6), 1991 yılında 6 (% 33,3), 1992 yılında 2 (% 11,1)  olmak üzere toplam 18 adet yapının yıkılması kararı verilmiştir.

1988 yılına kadar yapılar tescilden düşülerek (% 20,8) yok edilmekte iken, bu yıldan sonra tescilden düşme yerine mail-i inhidam kararları ağırlık kazanmıştır. Bu tür kararları almak tutulan bir rapor ile oldukça kolay olmaktadır.

6. 3.2. YAPILARIN YIKILMASINA YÖNELİK İZİNLER (011)

Bu kararlar, ilgilisinin (mülk sahibi) başvurusu üzerine yapıların yıkılarak yerine yeni yapı yapılmasına yönelik kararlardır. Bu kararlar sonucunda, ya hazırlanan projesine göre (ana caddelerde), “Geçiş Dönemi Yeni Yapılaşma Koşulları” na[52]  uygun yeni yapı izni verilmektedir. Ancak, Ulus Tarihi Kent Merkezinde imar uygulaması yapılan yerlerde buna olanak bulunamamakta, kadastral dokuya dönüş çabaları sürdürülmektedir [53].

1985 yılında 11 (% 33,3), 1986 yılında 4 (% 12,1), 1987 yılında 10 (% 30,3), 1988 yılında 4 (% 12,1), 1989 yılında 3 (% 9), 1990 yılında 1 (% 3)  olmak üzere toplam 33 adet yıkım izni verilmiştir. Yıkım izinlerinde de, tescilden düşme ve yapı yıkımı (mail-i inhidam) kararlarına benzer bir eğilim görünmektedir. 1988 yılına kadar (3 yıl içinde) toplam 25 adet (% 75,7)  yıkım kararı verilmiş iken, 1988-92 yılları arasında (5 yıl içinde) sadece 8 adet (% 24,1) yıkım kararı bulunmaktadır.

6. 3.3.  İZİNSİZ (KAÇAK) YAPI VE EKLENTİLERİN YIKTIRILMASI (031)

Tescilli yapı ve çevresinde yapılmış izinsiz (kaçak) yapı veya eklentilerin yıktırılmasına ilişkin kararlardır. 1985 yılında 3 (% 33,3), 1986 yılında 1 (% 11,1), 1989 yılında 1 (% 11,1), 1990 yılında 3 (% 33,3), 1992 yılında 1 (% 11,1)  olmak üzere toplam 9 adet karar alınmıştır.

6.4. YENİ YAPILAŞMA KARARLARI

a) 1985 yılında yıkılması uygun bulunan ya da boş olan parsellere 29 adet yeni yapı izni verilmiştir. Ayrıca, T.K.T.V. Yüksek Kurulu’na verilen kat yükseklikleri yeterli bulunmayarak artırılmış [54], Hacı Bayram Camii’ni siluet olarak etkileyecek olan Hükümet Caddesi üzerine 6  katlı yapılaşma izni verilmiştir [55]. Tescilli bazı yapıların koruma alanları da bazen o yapının varlığını tehlikeye düşürecek kadar daraltılmıştır [56].

b) “Çıkrıkçılar Yokuşu Çevre Düzenlemesi” planında yeşil alan ve yaya yolu olarak belirlenen parselde yapılaşmaya izin verilmiştir [57].

c) 1986 yılında yukarıdaki örnek dahil olmak üzere toplam 10 adet yeni yapı izni verilmiştir. Bu arada “Ulus Tarihi Kent Merkezi Çevre Düzenleme Yarışması” sürerken, yarışma kapsamında düzenlenmesi istenilen önemli meydanlardan biri olan Hükümet Meydanı’nı belirleyen Sümerbank Binası yanı 6101 ada 2 No’lu parselle (Şehir Çarşısı’na) 5 katlı yoğun bir yapılaşma getirilmiştir [58].

d)   Tüm uygulamalar durdurulmuşken, “Ulus Projesi’nde” otopark olarak belirlenen parsel ile [59] , 842 ada 23 No’lu parsele 4 katlı yeni yapı izni verilmiştir [60].

e)   1987 yılı içinde T.K.T.V. Ankara Bölge Kurulu tarafından toplam 10 adet  yeni yapı izni verilmiştir  

     (Ulus dışında).

6.4.1. YENİ YAPI YAPILMASI İÇİN VERİLEN ÖN İZİNLER   (005) (051)

Bunlar, sit alanı içinde ya da tescilli yapıların koruma alanlarında yeni yapı yapılmasına ilişkin ön izinler (005), ya da olumsuz nitelikteki kararlardır (051).

Yapılardaki değişiklik yapmak üzere verilen izinler (007) ve ek yapı izinleri bu başlıkta değerlendirilmiştir. Tescilli yapıya ek yapı yapılması (026) da bu başlıkta yer almıştır.

TABLO  3:      YENİ       YAPILAŞMA      KARARLARI

Kurul Karar Kodları:

Yeni yapı yapılması için verilen ön izinler (005), Yapı izni red kararları (olumsuz) (051), Yapıda değişiklik için verilen izinler (007), Tescilli yapıya ek yapı yapılması (026).

a. YENİ YAPI YAPILMASI İÇİN VERİLEN ÖN İZİNLER  (005)

1985 yılında 13 (% 28,8), 1986 yılında 1 (% 2,2), 1987 yılında 6 (% 8,2), 1988 yılında 14 (% 31,1),

1989 yılında 9 (% 19,9), 1991 yılında 1 (% 2,2), 1992 yılında 1 (% 2,2)  olmak üzere toplam 45 yeni yapı ön izni verilmiştir. Yeni yapı izinlerinin 1985 ve 1988 yıllarında yoğunlaştığı 1990 sonrasında ise çok azaldığı görülmektedir.

b. YAPI İZNİ REDDİ (olumsuz)  (051)

1985 yılında 1 (% 6,6), 1986 yılında 1 (% 6,6), 1989 yılında 7 (% 46,6), 1990 yılında 3   (% 19,9),

1991 yılında 2 (% 13,3), 1992 yılında 1 (% 6,6) olmak üzere toplam 15 yeni yapılaşmaya karşı (olumsuz) karar verilmiştir.

c. YAPIDA DEĞİŞİKLİK YAPILMASINA İLİŞKİN İZİNLER (007)

1985 yılında 1 (% 7,6), 1986 yılında 3 (% 23), 1987 yılında 3 (% 23), 1988 yılında 2  (% 15,3),

1989 yılında 1 (% 7,6), 1991 yılında 3 (% 23)  olmak üzere 13 adet tadilat izni verilmiştir.

d. TESCİLLİ YAPIYA EK YAPI YAPILMASI (026)

Sadece 1989 yılında 1 adet izin verilmiştir.

6.4.2. YENİ YAPI MİMARİ PROJE ONAYLARI

Yeni yapı projesi yapılmasına yönelik kurul istekleri (117), yeni yapı mimari proje onayları (017) ile projenin olumsuz bulunarak onaylanmamasına yönelik kararlar (217) bu başlık altında incelenmiştir. İskan ruhsatları da bu başlık altında incelenmiştir (032).

  TABLO  4:   MİMARİ       PROJE       ONAYLARI                                                                                                                       

Kurul Karar Kodları:

Yeni yapı projesi yapılmasına yönelik kurul istekleri (117),  Yeni yapı mimari proje onayları (017), Projenin olumsuz bulunarak onaylanmamasına yönelik kararlar (217), İskan ruhsatları (032),

a. YENİ YAPI PROJESİ YAPILMASINA YÖNELİK KURUL 

    İSTEKLERİ (117)

1985 Yılında 7 (% 33,3), 1986’da 4 (% 19), 1988’de 2 (% 9,5), 1989’da 4 (% 19), 1990’da 2 (% 9,5), 1991’de 1 (% 4,7), 1992’de 1 (% 4,7) olmak üzere toplam 21 adet karar verilmiştir.

1985 ve 1986 yıllarında toplam 11 yeni yapı projesi (% 52, 3) yapılması Kurul tarafından talep edilmiştir. 1990 yılından sonra bu istek 1 yapı projesine düşmüştür.

b. YENİ YAPI MİMARİ PROJE ONAYLARI (017)

1985 yılında 15 (% 22), 1986’da 6 (% 8,8), 1987’de 16 (% 23,5), 1988’de 4 (% 5,8), 1989’da 8 (% 11,7), 1990’da 9 (% 13,2), 1991’de  7 (% 10,2), 1992’de ise 3 (% 4,4) olmak üzere toplam 68 yeni yapı mimari projesi onaylanmıştır. Yeni yapı proje onaylarında, daha önce belirtilen yıkım, tescilden düşme, mail-i inhidam kararları alma eğilimine bağlı olarak, 1985-1988 yılları arasında 37 yeni yapı mimari proje onayı (% 46,8) yapılmıştır.

c. PROJENİN RED EDİLMESİ (Olumsuz) (217)

1985 yılında 5 (% 26,3), 1986 yılında 1 (% 5,2), 1987 yılında 5 (% 26,3), 1989 yılında 2 (% 10,5),

1990 yılında 3 (% 15,7), 1991 yılında 2 (% 10,5), 1992 yılında 1 (% 5,2)  olmak üzere toplam 19 adet olumsuz karar verilmiştir.

d. İSKAN İZİNLERİ (İskan Ruhsatları) (032)

1989 yılında 1 adet iskan ruhsatı verilmiştir. Aslında iskan ruhsatı verme görevi Belediye’ nin olmasına  rağmen bu kararın nedeni anlaşılamamıştır.

6.4.3. MİMARİ PROJE DEĞİŞİKLİKLERİ

Mimari projelerde kurulca istenilen değişiklikler yapıldıktan sonra onaylanması (018), projede değişiklik yapılmasına yönelik kurul istemleri (020), ek yapı yapılmasına ilişkin (121) ve yeni yapı projesinin teknik ve yasal olarak ilgili Belediyesi’ nce incelenmesine yönelik kurul kararları bu başlık altında incelenmiştir (019).

TABLO 5:       MİMARİ        PROJE       DEĞİŞİKLİKLERİ

Kurul Karar Kodları:  Mimari projelerde kurulca istenilen değişiklikler yapıldıktan sonra onaylanması (018),  Projede değişiklik yapılmasına yönelik kurul istemleri (020),  Ek yapı yapılmasına ilişkin (121), Yeni yapı projesinin teknik ve yasal olarak ilgili Belediyesi’ nce incelenmesine yönelik kurul kararları (019).

a. MİMARİ PROJELERDE DEĞİŞİKLİKLER YAPILDIKTAN SONRA ONAYLANMASI (018)

1988 yılında 1 (% 16,6), 1990 yılında 2 (% 33,3), 1991 yılında 2 (%33,3), 1992 yılnda 1 (%16,6),

olmak üzere toplam 6 adet karar verilmiştir.

b. PROJEDE DEĞİŞİKLİK YAPILMASI (020)

1985 yılında 2 (% 7,4),  1986 yılında 3 (%11,1),  1988 yılında 2 (% 7,4), 1989 yılında 3 (% 11,1),

1990 yılında 7 (% 25,9), 1991 yılında 8 (% 29,6), 1992 yılında 2 (% 7,4)  olmak üzere toplam 27 proje değişiklik kararı verilmiştir.

c. EK YAPI YAPILMASI (121)

1986 yılında 5 (% 50), 1990 yılında 2 (% 20), 1991 yılında 3 (% 30)  olmak üzere toplam 10 adet ek yapı yapılmasına yönelik karar verilmiştir.

d. YENİ YAPI PROJESİNİN BELEDİYESİNCE İNCELENMESİ (019)

1988 yılında 2 (% 28,5), 1989 yılında 3 (% 42,8), 1991 ve 1992 yıllarında 1 (% 14,2) olmak üzere toplam 7 adet karar verilmiştir. Kurul 1988 yılından sonra, yapıların mimari projelerinin kısmen de olsa Belediye tarafından teknik ve parasal yönlerden karar verilmiştir.

6.5. ONARIM VE RESTORASYON ÇALIŞMALARINA İLİŞKİN KARARLAR

6.5.1. ONARIMA İLİŞKİN YETKİ

Kurulun, yapının onarılmasına ilişkin tavsiye kararları (061) onarım projesi istenmesi (064), uygulamanın Belediyenin denetiminde yapılması (065) ya da Müze denetiminde yapılması (034), onarıma ilişkin yetki verme (063) bu başlık altında incelenmiştir.

TABLO 6:    ONARIMA      İLİŞKİN      YETKİ 

Kurul Karar Kodları: Kurulun, yapının onarılması tavsiye kararları (061), Onarım projesi istenmesi (064),  Uygulamanın Belediye’ nin denetiminde yapılması (065), Uygulamanın Müze denetiminde yapılması (034), Onarıma ilişkin yetki verme (063)

a. KURULUN YAPININ ONARILMASINA İLİŞKİN TAVSİYE  KARARLARI (061)

1985 yılında 3 (% 24,9), 1986 yılında 1 (% 8,3), 1987 yılında 1 (% 8,3), 1988 yılında 3  (% 24,9),

1989 yılında 2 (% 16,6), 1991 yılında 1 (% 8,3) olmak üzere toplam 12 onarım tavsiyesi kararı alınmıştır.

b. ONARIM PROJESİ İSTENMESİ (064)

1985 yılında 6 (% 14,2), 1986 yılında 5 (% 11,9), 1987 yılında 1 (% 2,3), 1988 yılında 10 (% 23,8),

1989 yılında 7 (% 16,6), 1990 yılında 6 (% 14,2), 1991 yılında 5 (% 11,9), 1992 yılında 2 (% 4,7),

olmak üzere toplam 42 adet onarım projesi istenmiştir.

Onarım projesi yapılması ve istenmesi 1988 yılından sonra belirgin bir artış göstermektedir (% 71,2). Kurulun politikalarında 1988 yılından sonra onarım yapılması doğrultusunda belirgin bir yöneliş olduğu söylenebilir.

c. UYGULAMANIN BELEDİYE’NİN DENETİMİNDE YAPILMASI (065)

1989 yılında 1 (% 4,1), 1990 yılında 12 (% 49,9), 1991 yılında 7 (% 29,1), 1992 yılında 4 (% 16,6),

olmak üzere toplam 24 karar verilmiştir. 1989 öncesi uygulama yapılmamış olması, 1989 sonrasında uygulama yapılması Ulus ve Kale Projelerinin etkilerine bağlanabilir. 

d. UYGULAMANIN MÜZE DENETİMİNDE YAPILMASI (034)

1985 yılında 2 (% 66,6) ve 1991 yılında 1 (% 33,3) olmak üzere toplam 3 adet karar verilmiştir. Genellikle, Belediye denetimi esas olduğundan ancak, denetimli kazı alanlarında ya da arkeolojik buluntu çıkabilecek yörelerde Müze denetimine başvurulmaktadır.

e. ONARIMA İLİŞKİN YETKİ VERME (063)

1985 yılında 4 (% 66,6) ve 1987 yılında 2 (% 33,3) adet olmak üzere, çeşitli kamu kurum ve kuruluşlarına toplam 6 adet onarıma ilişkin yetki verilmiştir.

6.5.2. ONARIM VE RESTORASYON PROJELERİ

Restorasyon ya da onarım proje onayları (006) ya da projenin onaylanmaması veya değişiklik istenmesi (062) adi onarım izinleri (028) bu bölümde incelenmiştir.

TABLO 7:     ONARIM    PROJELERİ

Kurul Karar Kodları: Restorasyon / onarım proje onayları (006),  Projenin onaylanmaması / değişiklik istenmesi (062), Adi onarım izinleri (028).

a. RESTORASYON PROJE ONAYLARI (006)

1985 yılında 13 (% 18,3), 1986 yılında 3 (% 4,2), 1987 yılında 5 (% 7), 1988 yılında 4 (% 5,6),

1989 yılında 13 (% 18,3), 1990 yılında 15 (% 21,1), 1991 yılında 12 (% 16,9), 1992 yılında 6 (% 8,4) olmak üzere toplam 71 adet restorasyon (onarım) proje onayı yapılmıştır.

1989 yılı sonrası 46 onarım proje onayı (% 64,7) gerçekleştirilmesi Kurul politikalarında ve yapı sahiplerinde olumlu yöndeki gelişmelerin bir göstergesi olabilir.

b. PROJENİN ONAYLANMAMASI VE DEĞİŞİKLİK İSTENMESİ (062)

1986 yılında 2 (% 16,6), 1988 yılında 4 (% 33,3), 1989 yılında 4 (% 33,3), 1991 yılında 2 (% 16,6) olmak üzere toplam 12 proje onaylanmamış (olumsuz) ve Kurul tarafından projede değişiklik yapılması istenmiştir.

c. ADİ (BASİT) ONARIM İZİNLERİ (028)

1985 yılında 1 (% 12,5), 1989 yılında 1 (% 12,5), 1990 yılında 4 (% 50) ve 1991 yılında 2 (% 25) olmak üzere toplam 8 adet adi (basit) onarım izni verilmiştir. Genellikle basit onarımlar için kurula başvurulmamakta, kapsamlı onarım kapsamına girse bile onarımlar kaçak olarak yapılmaktadır.

6.6. ÇEVRE DÜZENLEME VE PLANLAMA ÇALIŞMALARINA İLİŞKİN KARARLAR

1/500 Ölçekli Çevre Düzenleme  çalışmaları ile 1/1000 ölçekli Koruma Amaçlı Planlama çalışmaları bu bölümde değerlendirilmiştir.

TABLO 8 : PLANLAMA VE ÇEVRE DÜZENLEME

----------------------------------------------------------------------------------------

KOD  : 1985   1986  1987   1988   1989   1990   1991   1992  TOPLAM

----------------------------------------------------------------------------------------

082    :    1          2        1         2        2         9         7         3          27  

008    :    7          1       10        6        7         2          8        6          47

081    :    0          1         0        1        0         0          2        1            5

016    :    2          1         1        3        6         6          1        0          20

TOPLAM ......................................................................................... 99

Kurul Karar Kodları: 1/500 ve daha büyük ölçeklerde çevre düzenlemesi yapılması (082), Çevre Düzenleme Proje onayları (008), Hacı Bayram Camisi Çevresi, Ulus Tarihi Kent Merkezi ve Ankara Kaleiçi’nde yürütülen Koruma Amaçlı Planlama çalışmalarına ilişkin (008), Olumsuz kararlar (081), Planlama çalışmaları sonuçlandıktan sonra bakılması uygun bulunan kararlar (016).

6.6.1. 1/500 VE DAHA BÜYÜK ÖLÇEKLERDE ÇEVRE DÜZENLEME PROJE ÇALIŞMALARI (082)

Kurul tarafından alınan, 1/500 ve daha büyük ölçeklerde çevre düzenlemesi yapılması (082), çevre düzenleme projelerinin onaylanmasına (008) ya da, onaylanmamasına ilişkin (081) kararları içermektedir. 1985 yılında 1 (%3,7), 1986 yılında 2 (% 7,4), 1987 yılında 1 (% 3,7), 1988 yılında 2 (% 7,4), 1989 yılında 2 (% 7,4), 1990 yılında 9 (% 33,3), 1991 yılında 7 (% 25,9), 1992 yılında 3 (% 11,1) olmak üzere toplam 27 adet çevre düzenlemesi yapılmasına ilişkin karar verilmiştir.

6.6.2. 1/1000 ÖLÇEKLİ KORUMA AMAÇLI PLANLAMA ÇALIŞMALARI

Bu kararlar, Hacı Bayram Camisi çevresi, Ulus Tarihi Kent Merkezi ve Ankara Kaleiçi’nde yürütülen Koruma Amaçlı Planlama çalışmalarına ilişkin (008), ya da bu çalışmalar  sonuçlandıktan sonra bakılması uygun bulunan (016) kararlardır.

1985 yılında 7 (% 14,8), 1986 yılında 1 (% 2,1), 1987 yılında 10 (% 21,2), 1988 yılında 6 (% 12,7),

1989 yılında 7 (% 14,8), 1990 yılında 2 (% 4,2), 1991 yılında 8 (%17), 1992 yılında 6 (% 12,7),

olmak üzere toplam 47 karar alınmıştır.

Ulus Tarihi Kent Merkezi Çevre Düzenleme Yarışması 1986,  Ankara Kalesi Koruma Geliştirme Proje Yarışması ise 1987 yılında açılmıştır. 1988 ve 1989 yıllarında, bu projelerin sözleşmelerinin yapılması ve proje geliştirme çalışmaları nedeniyle bu alanlardaki uygulamalar bekletilmiştir.

a. OLUMSUZ KARARLAR (081)

1986 yılında 1 (% 20), 1988 yılında 1 (% 20), 1991 yılında 2 (%40), 1992 yılında 1 (% 20),

olmak üzere 5 adet olumsuz karar alınmıştır.

b. PLANLAMA ÇALIŞMALARI SONUÇLANDIKTAN SONRA  BAKILMASI UYGUN BULUNAN KARARLAR (016):

“Ulus Tarihi Kent Merkezi Çevre Düzenleme Yarışması”, Kasım  1986 tarihinde sonuçlanmış olmasına rağmen, sözleşme ancak bir yıl sonra Orta Doğu Teknik Üniversitesi Döner Sermaye İşletmesi ve Ankara Büyük Şehir Belediyesi arasında imzalanabilmiştir.

Ulus’ta imar uygulamaları  durdurulmuş olsa bile, yukarıda örnekleri verilen kurul kararları ve Altındağ Belediyesi’nin münferit talepleri doğrultusunda yıkım ve yeni yapılaşmaların sürdürülmesi, onaysız avan nitelikte bir plan üzerinden (Yarışma Projesi) uygulama yapılması gereğini ve zorunluluğunu doğurmuştur. Planlama ve uygulamanın gecikmesi, bunun yanı sıra planı uygulayacak Belediye içinde etkin bir ekibin kurulamayışı, daha önemlisi koruma ve geliştirme için gerek duyulan kredi, parasal ve teknik nitelikteki yardım mekanizmalarının henüz kurumsallaşmamış olması, bugüne kadar karşılaşılan ve bundan sonra da çözümlenmesi gereken başlıca sorunlardır.

Koruma uygulamalarının yeterince yapılamaması, yapılmak istenmemesi sonucunda sürdürülebilir kalkınma için önem taşıyan korunması gerekli taşınmaz kültür varlığı olarak belirlenen eski Ankara Evleri yok olmakta, Tarihi Kent Dokusu zaman içinde yıpranmaktadır.

Kurul tarafından planlama çalışmaları sonuçlandıktan sonra bakılması uygun bulunan konular;

·        1985 yılında 2 (% 10), 1986 yılında 1 (% 5), 1987 yılında 1 (% 5), 1988 yılında 3 (%15), 1989 yılında 6 (% 30), 1990 yılında 6 (% 30), 1991 yılında 1 (% 5) olmak üzere toplam 20 tanedir.

6.7. UYGULAMA SORUNLARINA İLİŞKİN KARARLAR

Uygulamaya yönelik; kamulaştırma yapılması (010), Belediye’ den imar durumu alınması (012), yapı ya da sit alanı ile ilgili Belediye tarafından inceleme yapılması (029), Kurul’ un ilgilileri uyarması (113) ile yasal kovuşturma açılmasına ilişkin (013) kararlardır.

TABLO 9 : UYGULAMA SORUNLARI

KOD : 1985  1986  1987  1988  1989  1990  1991  1992  TOPLAM

010   :    3         4       4        2        3        0        0       0     :      16

012   :    0         0       1        2         1       0        0       0     :        4

029   :    0         0       0        0         4       3        0       2     :        9

113   :    0         3       3        1         1       1        1       0     :       10 

013   :    4         1       1        1       13       3        1       3     :       27

TOPLAM.................................................................................     66

a. UYGULAMA AMACIYLA KAMULAŞTIRMA YAPILMASI (010) :

1985 yılında 3 (% 18,7), 1986 yılında 4 (% 25), 1987 yılında 4 (% 25), 1988 yılında 2 (% 12,5),

1989 yılında 3 (% 18,7) olmak üzere toplam 16 adet kamulaştırma kararı alınmıştır. Kamulaştırma kararlarının çok az olduğu kamunun kamulaştırmadan giderek kaçındığı görülmektedir.

b. BELEDİYE’ DEN İMAR DURUMU SORULMASI (012) :

1987 yılında 1 (% 25), 1988 yılında 2 (% 50), 1989 yılında 1 (% 25) olmak üzere toplam 4 karar

alınmıştır.

c. YAPI YA DA SİT ALANI İLE İLGİLİ BELEDİYE TARAFINDAN İNCELEME YAPILMASI (029) :

1989 yılında 4 (% 44,4), 1990 yılında 3 (% 33,3), 1992 yılında 2 (% 22,2) olmak üzere toplam 9 adet inceleme yapılmasına yönelik karar alınmıştır. 1989 öncesi Belediye ile Kurul arasındaki Kurul’ dan kaynaklanan diyalog eksikliği de bu arada belirtilmelidir.

d. SORUŞTURMA BAŞLATILMASI (013) :

1985 yılında 4   (% 14,8), 1986 yılında 1   (% 3,7), 1987 yılında 1   (% 3,7), 1988 yılında 1   (%3,7),

1989 yılında 13 (% 48,1), 1990 yılında 3   (% 11,1), 1991 yılında 1   (%3,7), 1992 yılında 3   (% 11,1),

olmak üzere toplam 27 adet yasal kovuşturma açılması kararı alınmıştır.

6.8. DİĞER KARARLAR

Yapılacak herhangi bir işlem bulunmadığı (000), konunun daha sonra değerlendirilmesi (009), yanı sıra (sehven) alınan maddi hataların düzeltilmesi (030) vb. bu başlık altında toplanmıştır.

TABLO 10 : DİĞER KARARLAR

KOD :  1985  1986   1987   1988   1989   1990   1991   1992  TOPLAM

000   :      1       0        0           0        2        0         0         0            3  

009   :      4       0        1           5        2       10        3         0           25 

030   :      0       1        2           0        1         5        3         2           14

014   :      0       0        0           3        3         1        3         1           11

TOPLAM.......................................................................................... 53

Kurul Karar Kodları :  Yapılacak herhangi bir işlem bulunmadığı (000), Konunun daha sonra değerlendirilmesi (009), Yanlış ve / veya maddi hataların düzeltilmesi (030), Vaziyet planı istemi (014).

a. YAPILACAK HERHANGİ BİR İŞLEM BULUNMADIĞI (000):

1985 yılında 1 (% 33,3), 1989 yılında 2 (% 66,6) olmak üzere toplam 3 karar alınmıştır.

b. KONUNUN DAHA SONRA DEĞERLENDİRİLMESİ (009) :

1985 yılında 4 (% 16), 1987 yılında 1 (% 4), 1988 yılında 5 (% 20), 1989 yılında 2 (% 8), 1990 yılında 10 (% 40), 1991 yılında 3 (% 12) olmak üzere toplam 25 karar alınmıştır.

c.        YANLIŞLARIN VE MADDİ HATALARIN DÜZELTİLMESİ (030) :

1986 yılında 1 (% 7,1), 1987 yılında 2 (% 14,2), 1989 yılında 1 (% 7,1), 1990 yılında 5 (% 35,7),

1991 yılında 3 (% 21,4), 1992 yılında 2 (% 14,2) olmak üzere toplam 14 maddi hata düzeltilmesi kararı alınmıştır.

d. VAZİYET PLANI İSTEMİ (014) :

1988 yılında 3 (% 27,2), 1989 yılında 3 (% 27,2), 1990 yılında 1 (% 9), 1991 yılında 3 (% 27,2),

1992 yılında 1 (% 9) olmak üzere toplam 11 adet vaziyet planı istemi kararı alınmıştır.

Görüldüğü gibi Koruma Kurulu, pek çok konu ile ilgilenmekte, ancak alınan kararların uygulanması ve denetlenmesi yapılamamaktadır.

7. SONUÇ VE ÖNERİLER

Bu çalışmada; 75 yıllık Cumhuriyet Başkenti’nde Jansen’den bu yana Eski Ankara (Ulus ve çevresi) için geliştirilen koruma amaçlı çalışmalar, yerel ve merkezi yönetimin bu konudaki yaklaşımları, koruma ve geliştirme politikaları özetlenmeye çalışılmıştır. Bir plancı olarak, bu sürecin son 18 yılını yaşamak ve anılan uygulamaların bir kısmının oluşturulmasına katkıda bulunmak şansına sahip olmak, bunları yazmak sorumluluğunu da beraberinde getirmektedir. Bu süreçten alınacak derslerin olduğunu sanıyorum.

Binlerce yıllık geçmişe sahip ve Eski Ankara’nın tarihsel, arkeolojik ve kültürel değerlerini bünyesinde barındıran kesimlerinin planlı ve programlı bir uygulama ile korunması ve geliştirilmesi gerekmektedir. Bu gereklilik Atatürk Cumhuriyeti’nin Başkenti olan Ankara’da yaratılan çağdaş ve modern kent olgusunu bütünleyecek olan kültürel mirasın geleceğe bir bütün olarak aktarılması amacına yöneliktir.  Ancyra, Enkür, Angora ve nihayet 20 yy.da Ankara Şehri binlerce yıllık bir kültürel sürekliliğin ve uygarlıkların bir karışımı, bir sentezi olmalıdır. Geçmiş kültür değerlerinden, şehir dokusundan mimarlık ürünlerinden, arkeolojik değerlerden, sanat eserlerinden esinlenerek, yararlanarak, onları koruyup geliştirerek daha ileri, daha çağdaş ve daha yaşanabilir bir çevre, bir şehir ve bir kültür oluşturulabilir.

Ankara’nın şehir kimliği medeniyetlerin bir araya geldiği, Hacı bayram ile Augustos Mabedi’nin yan yana oluşturduğu simgesel anlam gibi  kaynaştığı, kültürlerin birbirine hakim olmaktan çok saygılı olduğu bir evrensel kültürdür. Bu evrensel kültürün göstergelerinin korunması, gelecek kuşaklara birbirlerine saygı duymalı ve sevecekleri, kardeşçe yaşayabilecekleri bir dünya bırakacaktır.

Koruma, tek yapı, çevre, şehir ve bütünü ölçeğinde geliştirme ve yenilemeyi de içermektedir. Sürdürülebilir koruma düşüncesi çerçevesinde kültürel değerlerin korunması yanında, tarihsel çevrelerin bir konut dokusu., konut stoku olduğu düşünülmeli ve koruma yanında ıslah/ rehabilitasyon çabaları da etkin olmalıdır.

Koruma, geliştirme ve yenileme çabaları, planlı, programlı ve parasal kaynaklara bağlı, etaplama ve örgütlenme ile birlikte gerçekleştirilebilirse başarılı olabilir. Bu nedenle, günümüze kadar yapılan planlama çalışmalarına örgütsel ve parasal boyut katılmalı ve öncelikler saptanarak etaplama halinde uygulama yapılmalıdır.

7.1. PLANLAMA BOYUTU

Ulus Tarihsel Kent Merkezi ve Kaleiçi üzerindeki merkez baskısı, Kazıkiçi kesiminde yarışma sonucu tasarlanan 2020 Kent Merkezi Projesi’ne ağırlık verilerek hafifletilmelidir. Ulus’ta yer alan ve tarihsel çevre ile bağdaşmayan bazı sanayi, depolama, ticaret vb. faaliyetler bu kesime kaydırılmalıdır.

Ulus Tarihi Kent Merkezi dışında henüz koruma planlaması yapılmamış Cebeci’ye kadar olan alanların koruma amaçlı planlama çalışmalarına öncelik verilmelidir. 1/1000 ölçek bir  “çerçeve plan” elde edilmesi bakımından yararlı ve yeterlidir. Ancak özelliğine ve önceliğine bağlı olarak 1/ 500 ve

1/200 ölçekli “Özel Proje Alanları” saptanmalıdır. Bu özel proje alanlarında uygulamaya yönelik kentsel tasarım, peyzaj ve kent mobilyaları projeleri hazırlanmalıdır. Öncelikle altyapının sağlıklaştırılması ve çevrenin yaşanabilin ve güvenilir  kılınması önem taşımaktadır.

Ulus Tarihi Kent Merkezi Koruma Islah İmar Planı’nda uygulamaya yönelik alt proje paketlerinden bugüne kadar ele alınmamış olanlarının hazırlanması ve uygulama için ilgili Belediyesi ile işbirliğine gidilmesi önem taşımaktadır. Ankara Kaleiçi Koruma Amaçlı İmar Planı, Altındağ Belediyesi ve Ankara Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kurulu işbirliği ile biran evvel tamamlanmalıdır. Kaleiçi’nin korunmasına yönelik bir planın ve buna bağlı hazırlanan 1/200 ölçekli rölöve projelerinin biran önce onanması büyük önem taşımaktadır. Nedenleri ne olursa olsun bu konudaki her türlü gelişme tarihsel çevrenin giderek daha çok tahribine neden olmaktadır. Varolan araştırmalar ve dökümantasyon derlenerek gelecek için daha detaylı çalışmalara temel olarak değerlendirilmelidir.

7.2. ÖRGÜTLENME BOYUTU

Ankara Büyük Şehir Belediyesi İmar Dairesi Başkanlığı’na yaklaşık 15 yıllık bir birikim, arşiv ve deneyim bulunmaktadır. Altındağ Belediyesi’nde de bu kadar köklü ve kurumsallaşmış olmasa da belli bir birikim oluşmuş sayılabilir. Ancak varolan çalışma gruplarının (“Sit Alanları Grubu”, “Kale Gurubu”) kurumsal hale getirilmesi, yetkili ve etkin bir birim, hatta müdürlük konumuna çıkarılması gerektiği kanısındayım. Bu müdürlük; Ankara Tarihi Kent Dokusu Koruma-Geliştirme Müdürlüğü koruma alanları ve onu etkileyen yakın çevrelerindeki planlama, projelendirme ve uygulamadan yetkili ve sorumlu olacaktır. Plan, proje (1/1000 ölçekten 1/1 ölçeğe kadar) yapımından, uygulama ile kontrol hizmetlerini yapabilecek kapasitede ve parasal güçte olmalı, şehir plancısı, arkeolog, restorasyon uzmanı, mimar, peyzaj mimarı, altyapı mühendisi vb. elemanlarla desteklenmelidir. Belediyeler arası ve diğer kamu kurumları ile (Koruma Kurulu, Vakıflar, Üniversiteler vb.) ilişki ve diyalogu sağlayarak etkin çalışmalar yapabilecek tarzda örgütlenmelidir

Bu birim yerel yönetim yetkilileri ile (İmar Müdürü, Teknik Müdür Yardımcıları, hatta Belediye Başkanı) yakın diyalog içinde olmalı mümkünse doğrudan Belediye Başkanı’na bağlı çalışmalıdır. Kültür değerlerinin, çevrelerinin korunması kadar yeni oluşmakta olan kent çevrelerinin geleneklere ve kültüre uygun, çağdaş özellikler barındırmasına çalışmak da bu Müdürlüğün bir başka önemli yetki alanı olmalıdır.

Halk ile diyalog kurmak, onların olumlu katılımlarını sağlamak amacıyla seminerler, gösteriler, sergiler vb. hazırlamak, broşür, yayın organlarını kullanarak bilinç düzeyinin yükseltilmesi de bir başka önemli görevidir. Belediyenin Basın -Yayın ve Halkla İlişkiler Dairesi Başkanlığı ile işbirliği ve iletişim içinde bilinçlendirme, bilgilendirme ve halk katılımının sağlanması amacı doğrultusunda çalışmalar yapılmalıdır.

Uygulamanın entegre bir görev olduğu bilinci ile Belediyenin ilgili birimleri arasında (fen işleri, emlak müdürlüğü vb.) işbirliği ve iletişim kurulmalıdır. Merkez Yönetim ile Yerel Yönetimin arasında varolan sorunlar giderilerek etkin bir işbirliği sağlanmalıdır. Kültür Bakanlığı, günümüze kadar sürdürdüğü “pasif” koruma politikalarını terk etmeli, korumanın uygulamasına yönelik politikalar geliştirmelidir. Bu da saptama - belgeleme yanı sıra koruma planlaması ve uygulaması ile parasal / örgütsel politikaların geliştirilmesi ile olabilecektir. Merkezi yönetimin yerel yönetimler desteği teknik ve parasal olduğu kadar, yerel örgütlerin güçlendirilmesi ile olabilecektir. Ankara örneğinde, Koruma Kurulunun pasif, edilgen yapısının aktif / etken bir yapıya kavuşturulması önem taşımaktadır .

Koruma Kurulları ve Müdürlükleri günümüzde tek parsel (hatta duvar vb.) ölçeğinden Bölge ölçeklerine kadar kararları alan ancak aldıkları kararların uygulanmasını takip ve denetleme yetkisi olmayan bir konumdadır. Koruma Kurulları’nın etkin hale getirilmesi, parasal ve teknik bakımdan güçlendirilmesi, çevre ve kültür zabıtası oluşturulması Korumada atılacak ileri bir adım olacaktır.