Bayındırlık ve İskan Bakanlığı, günümüzde Şehir İmar Planlarının yapımına ilişkin "Şehircilik Karnesi" ni belirli nitelikte olan kişilere vermektedir. Günümüzde uygulanan yönetmeliğin; "İmar Planlarının Yapımını Yükümlenecek Müellif Ve Müellif Kuruluşlarının Ehliyet Durumlarına Ait Esaslar" başlığı altında yer alan " İmar Planlarını Yapacak Uzmanlarda Aranacak Yeterlilik" kısmında:

I. Plan Yapımında Yeterlilik Grupları:
· Plan yapım alanı (hektar olarak),
· Yerleşimin günümüzdeki ve/veya gelecekteki nüfus projeksiyonu,
· Bitirilen planlama işleri ve çalışılan kamu kuruluşu,
dikkate alınmaktadır.

Günümüzde, kentlerin sorunları, artan nüfus ve kentleşmeyle bağlantılı olarak karmaşıklaşmıştır. Büyük şehirlerin tek bir elden planlanması olanaksız hale gelmiştir. Ayrıca, uzmanlık gerektiren pek çok özel planlama konusu ve kentsel tasarım olgusu ortaya çıkmıştır. Hatta, çeşitli üniversiteler yüksek lisans ve doktora programlarında bu uzmanlaşmalara yer vermektedir. Şehir plancıları; "Bölge Planlaması", "Kentsel Koruma", "Ulaşım Planlaması", "Turizm Planlaması", "Kent ve Çevre Bilimleri", "Kamu Yönetimi" gibi konularda uzmanlaşmaktadır.

Bu nedenle, kentsel konu ve sorunlara göre yeterlilik gruplarının sınıflandırılması, belirli kişilere değil "Planlama Ekipleri" ne "Yeterlilik Belgesi" verilmesi, günümüzde var olan ancak yeterince belirginleşmeyen uzmanlaşmaların geliştirilmesinde ve gelecekte giderek artan çevresel ve kentsel sorunlara çözüm aranmasında yararlı olacağı düşünülmektedir.

"Kentsel Tasarım" olgusunun mimarlar, şehir plancıları veya peyzaj mimarları tarafından tek başına sahiplenilmek istenmesi de tamamen hatalıdır. Çünkü kentsel tasarımda, sadece tek yapı ve/veya yakın çevresini değil, kentin bütününü, ya da en azından o bölgesini ele alan ve detaya inen çalışmalar ile gerçek çözümler getirilebilmektedir.

Kentsel sorunların niteliğine göre oluşturulacak uzmanlaşma grupları (ya da Planlama Ekipleri) aşağıdaki şekilde olabilir:

· Yeni Yerleşim Alanları Planlaması (Toplu Konut Alanları Planlaması),
· Gecekondu Alanları Planlaması (Islah / Yenileme Planlaması),
· Kent Merkezleri Planlaması,
· Tarihsel Çevre Planlaması (Kentsel / Arkeolojik / Tarihsel Sit Alanları Planlaması),
· Doğal Çevre Planlaması (Çevre / Kıyı Yönetim Planları),
· Sanayi Alanları Planlaması (Küçük ve Organize Sanayi Alanları Planlaması),
· Ulaşım Planlaması,
· Yeşil ve Açık Alan Planlaması (Peyzaj ağırlıklı projeler),
· Kentsel Tasarım Plan ve Projeleri,
· Turizm Alanları Planlaması,

Yukarıdaki ana konularda yeterlilik alan "Planlama Ekipleri", belediyelere ya da kamu kurumlarına bildirilerek, bu tür planlama / projelendirme çalışmalarının bu planlama ve danışmanlık firmaları tarafından yapılması sağlanabilir. Böylece, planlama ve projelendirmede bilgi birikiminin sağlanması, uygulamaya yönelik daha sağlıklı plan ve projelerin yapılabilmesi ile ülkenin teknik bilgi ve eleman birikiminin korunması ve geliştirilmesi sağlanacak ve desteklenecektir.

II. Plan Yapım İşlerini Yükümlenecek Yüklenicilerde (Müelliflerde) Aranması
Gerekli Nitelikler

Günümüzde, ülkemizde imar planlarının yapımında yeterlilik belgesi verilebilmesi için sadece belirli kamu kurum ve kuruluşlarında çalışmış olmak dikkate alınmaktadır. Halbuki, giderek karmaşıklaşan ülke sorunları karşısında, yasalardaki boşluk ve çakışmalardan da kaynaklanan ve bir anlamda planlamanın sorunlarından biri olan; çeşitli kamu kurum ve kuruluşlarında plan yapma yetkisinin bulunması ve bu kuruluşlarda meslektaşlarımızın istihdam edilmesi olgusu dikkate alınmalıdır.
Günümüzde, Bayındırlık ve İskan Bakanlığı ve Belediyelerin yanı sıra, pekçok kamu kurum ve kuruluşu (İller Bankası, GAP Dairesi Başkanlığı, Özel Çevre Koruma Dairesi Başkanlığı, Kültür Bakanlığı, Arsa Ofisi, DDY, TCK, DPT vb) ile özel sektör mühendislik ve danışmanlık şirketlerinde (TÜSTAŞ, TÜMAŞ, SEYAŞ, UTTA vb özel şehir planlama bürolarında) şehir plancıları çalışmakta ve doğrudan kent planlaması ile ilgili görevlerde bulunmaktadır. Bu nedenle, bu plancı meslektaşlarımızın gelecekte serbest meslek hayatına geçmelerinde ve uzmanlaşmalarının desteklenmesinde, bu kuruluşlarda çalışanlara da belirli kıstaslarla yeterlilik haklarının verilmesi daha doğru olacaktır.

Planlamanın özel uzmanlık dallarında planlama yapmış olmak (koruma planı, doğal çevre planı, ulaşım planı, toplu konut planı vb) en azından belirli büyüklükte bir yörenin imar planını yapmak kadar, bazen daha da çok bilgi, beceri ve deneyim gerektirmektedir.

Bu planlama çalışmalarında, bir beldenin imar planının yapımında gerekli olan şehir planlama uzmanlık bilgilerinin yanı sıra ek uzmanlık, eğitim, bilgi ve beceri de gerektiği açıktır. Ayrıca, yeni mezun olan şehir plancılarına belirli bir kamu kuruluşu ya da özel planlama bürosunda mesleki deneyim sahibi olmadan "Yeterlilik Belgesi" verilmesi de, yükümlenecekleri beldelerin -bu beldeler ne kadar küçük olurlarsa olsunlar- geleceğinde yapılabilecek hatalar açısından sakınca taşımaktadır.

Belirli bir planlama grubunda üç adet imar planı bitirmiş olmanın, bir grup yükseltmesi de İller Bankası ihalelerinde ne tür bir kıyasıya eksiltmeye ve çatışmalara yol açtığı da gözlenmektedir. Bu yöntemin terk edilerek "Yeterlilik Belgesi" nin gerçekten belirli konularda uzmanlaşmış ekiplere verilmesi daha doğru olacaktır. Böylece eleman ve zaman kaybına, maddi kayıplara yol açan, İller Bankası ihale yönteminde de belirli ilerlemeler sağlanması mümkün olacaktır.

Planlama ve projelendirmede, ülkenin ekonomik gerçekleri ile bağlantılı, teknik bilgi birikimini değerlendiren ve geliştiren bir "Planlama ve Projelendirme Bedeli" hesaplama yönteminin geçerli kılınması zorunludur.

Yerleşimlerin, yörenin niteliği doğrultusunda yeni, gelişme ve yeniden ele alınmasına yönelik planlarının da gene nüfus ve alan hesabına bağlı olarak oluşturulacak "Planlama Ekipleri" tarafından hazırlanması, yeni mezun şehir plancılarının belirli sürelerle bu ekiplerde çalışma zorunluluğunun getirilmesi gerekli görülmektedir.

"Planlamada uzmanlaşma" ve "Planlamada Ekip Oluşturulması" yöntemi ile bu özel planlama çalışmalarında yer alan meslektaşlarımızın ileride uzmanlaştıkları konularda çalışmalar yapmasının ülkemizin giderek karmaşık hale gelen sorunlarının çözümüne büyük katkı olacağı düşüncesindeyiz.

III. İmar Planları ve Özel Nitelikli Planların Yapımında "Planlama Ekibi" Oluşturulması

Günümüzde; İller Bankası ya da belediyeler eliyle yaptırılan İmar Planlarında tek bir yüklenici, yetkili ve yeterli kılınmaktadır. Ya da bu planlar / projeler, belediyelerin oluşturdukları, teknik açıdan yetersiz "Planlama Müdürlükleri" ile yapılmaya çalışılmaktadır. Oysaki, bu özel planlama çalışmalarının uygulanabilir olabilmesi, küçük ölçeklerden (1/5000, 1/1000), daha büyük ölçeklere (1/500, 1/200,….1/1) kadar inmesi ile gerçekleşebilir. Uygulamaya yönelik planlama, kentsel tasarım, peyzaj, altyapı, kent mobilyası vb. tasarımları içermeli, finansman, örgütlenme ve etaplamaya ilişkin tüm çalışmaların yapılması gereklidir. Ankara Büyükşehir Belediyesi, özel planlama çalışmaları için "Metropol İmar A.Ş.", "Portakal Çiçeği Geliştirme A.Ş." vb. kuruluşlar oluşturulmuştur. Her belediyenin bu tür kurumları oluşturulması olanaksızdır. Ancak, hemen her belediyenin en azından bir meydan düzenlenmesinden, toplu konut projesine kadar uzanan boyutlarda planlama ve projelendirme çalışmalarına gereksinimi bulunmaktadır.

Bu nedenlerle, planlama alanının büyüklüğü, nüfusu ve özellikleri ile yapılacak plan/proje çalışması için, uzmanlık dalı dikkate alınacak şekilde planlama ekiplerinin oluşturulması büyük önem taşımaktadır.

Planlama ekipleri, yukarıda 10 madde halinde toparlanan özel planların niteliğine göre oluşturulmalıdır.

Kültür Bakanlığı, Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Genel Müdürlüğü tarafından, 1992 yılında ihaleye çıkarılan "Koruma Amaçlı İmar Planı" ihalelerinde uygulanan "ön seçim" (yeterlilik) yöntemi bir örnek olarak ele alınabilir.

Buna göre (Bkz. Kültür Bakanlığı Ön Seçim Şartnamesi);

a. Planlanacak alan, süre ve niteliği,
b. Planlama ekibinde yer alacak meslek grupları,
(Ekip başı şehir plancısı olmak üzere bu konuda uzman olması aranmalı ilgili
diğer uzmanlık dalları ve yardımcı meslek grupları)
c. Ön seçim değerlendirme kriterleri,
(Belirli puanlamalar ile ön seçim yapılabilir)
· Özel planlama konusunda deneyim,
· Bu konudaki akademik çalışmalar,
· Bu konuda bir kamu kuruluşu ya da özel sektörde çalışmış olmak,
· Özel planlama konusu ile ilgili yayınlar,
· Bu konuda yarışmalarda derece almış olmak,

Toplam "ekip puanı" na sahip gruplar, planlama / projelendirme yeterlilik belgesi almaya hak kazanacaktır. Bu ekipler birden daha fazla konuda uzmanlaşmış olarak yeterlilik belge sahibi olabilirler. Bu yöntemle tekil kişilerin değil, birleşik uzmanlaşmış grupların oluşması desteklenecek, büyük mühendislik ve müşavirlik firmalarının "planlama / kentsel tasarım bölümleri" oluşması sağlanacaktır. Şehir plancılarının, çeşitli ne olduğu belli olmayan büroların elinde yaz boz tahtası olması, belediye yetkilileri ile kişi ve çıkar gruplarının baskılarına maruz kalmaları belirli ölçülerde önlenecek ve Bakanlıkça denetlenmeleri daha kolay hale gelecektir.

"Kentsel tasarım" ın; şehir plancısının eğitimi ve niteliği gereği "koordinatör / ekip başı" olduğu, çeşitli uzmanlık dallarının (harita mühendisi, arkeolog, sanat tarihçisi, etnolog, toplum bilimci vb.) yerine ve özelliğine göre görev alacağı kapsamlı bir "mühendislik projesi" olduğu ve bunun oluşturulacak yeni "yeterlilik belgesi" uygulaması ile sağlanması, Bayındırlık ve İskan Bakanlığı'nın ülkemiz şehir planlama pratiğine yakın gelecekte yapabileceği önemli bir katkı olacaktır.

 

(1) Doç Dr., Şehir Yüksek Plancısı (ODTÜ), Kamu Yönetimi ve Siyaset Bilim Doktoru (AÜ-SBF); Gazi Üniversitesi, ŞPB Böl. ve Siyasal Bilgiler Fak., Kamu Yönetimi Böl. Öğr. Gör. (Kısmi zamanlı)